فواید خوردن میوه چیست و چه تاثیری بر سلامتی دارد
۱۴۰۴/۱۰/۱۶
مجله حستازگی
پی اچ بدن چیست | هر آن چیز که باید درمورد غذاهای قلیایی و اسیدی بدانید
مطالعه '8
۱۴۰۳/۱۰/۱۲
1584
بدن انسان برای ادامه فعالیت طبیعی سلولها باید تعادل اسید و باز را در محدودهای بسیار باریک حفظ کند. خون بهطور طبیعی کمی قلیایی است و ریهها، کلیهها و سیستمهای بافری بدن دائماً مانع تغییر شدید پیاچ آن میشوند. برخلاف یک تصور رایج، خوردن یک میوه اسیدی یا یک غذای بهاصطلاح قلیایی معمولاً نمیتواند پیاچ خون فرد سالم را بهطور معنیدار تغییر دهد؛ اما بیماریهای ریوی، کلیوی، دیابت کنترلنشده، استفراغ شدید، اسهال طولانی و برخی داروها یا مسمومیتها میتوانند تعادل اسید و باز را برهم بزنند.
در این مقاله از حستازگی توضیح میدهیم پیاچ بدن و خون چیست، «خون اسیدی شده» چه معنایی دارد، اسیدوز و آلکالوز چرا ایجاد میشوند، چگونه تشخیص داده میشوند و غذاهای اسیدی و قلیایی واقعاً چه اثری بر بدن دارند.
پیاچ بدن چیست؟
پیاچ یا pH شاخصی برای بیان میزان اسیدی یا قلیاییبودن یک محلول است. این مقیاس از صفر تا ۱۴ تعریف میشود؛ عدد ۷ خنثی، عددهای کمتر از ۷ اسیدی و عددهای بیشتر از ۷ قلیایی یا بازی هستند. مقیاس پیاچ لگاریتمی است؛ بنابراین تغییر یک واحدی، تغییر کوچکی محسوب نمیشود.
عبارت «پیاچ بدن» از نظر علمی دقیق نیست؛ زیرا بخشهای مختلف بدن پیاچ یکسانی ندارند. برای مثال، محیط معده بسیار اسیدی است تا به هضم غذا و کنترل بسیاری از میکروبها کمک کند، درحالیکه خون کمی قلیایی است. پوست، بزاق و ادرار نیز هرکدام محدوده متفاوت و متغیری دارند.
|
محیط بدن |
محدوده یا ویژگی کلی |
نکته مهم |
|
خون شریانی |
حدود ۷٫۳۵ تا ۷٫۴۵ |
بهشدت تنظیم میشود |
|
معده |
بسیار اسیدی |
برای هضم و دفاع در برابر میکروبها ضروری است |
|
ادرار |
متغیر |
تحتتأثیر رژیم، دارو و بیماری است و پیاچ خون را نشان نمیدهد |
پیاچ طبیعی خون چند است؟
پیاچ طبیعی خون شریانی معمولاً بین ۷٫۳۵ تا ۷٫۴۵ است و بدن آن را نزدیک ۷٫۴۰ نگه میدارد. پیاچ پایینتر از ۷٫۳۵ «اسیدمی» و پیاچ بالاتر از ۷٫۴۵ «آلکالمی» نامیده میشود. واژههای «اسیدوز» و «آلکالوز» به فرایندهایی گفته میشوند که بهترتیب تمایل به کاهش یا افزایش پیاچ دارند. ممکن است بیش از یک اختلال همزمان وجود داشته باشد و عدد نهایی پیاچ بدون بررسی دیاکسیدکربن و بیکربنات، علت را مشخص نمیکند.
خون اسیدی شده یعنی چه؟
در زبان عمومی، خون اسیدیشده معمولاً به معنی کاهش پیاچ خون است. از نظر پزشکی، اگر پیاچ خون کمتر از ۷٫۳۵ باشد، اسیدمی وجود دارد. این وضعیت با «اسیدی بودن غذا» یا ترشبودن مزه آن یکی نیست و اغلب در نتیجه یک مشکل متابولیک یا تنفسی ایجاد میشود.
اسیدوز میتواند خفیف یا شدید باشد. در موارد شدید ممکن است تنفس سریع یا عمیق، ضعف، تهوع، استفراغ، گیجی، خوابآلودگی، افت فشارخون، اختلال ریتم قلب یا کاهش سطح هوشیاری ایجاد شود. علائم به علت زمینهای و سرعت تغییر پیاچ بستگی دارند و اختصاصی نیستند.
چه چیزهایی باعث اسیدی شدن خون میشوند؟
اسیدوز متابولیک
در اسیدوز متابولیک، اسید در بدن افزایش مییابد یا بیکربنات از دست میرود. علل مهم عبارتاند از:
· کتواسیدوز دیابتی؛ زمانی که کمبود مؤثر انسولین باعث تولید بیشازحد کتونها میشود
· اختلال شدید عملکرد کلیه یا بعضی انواع اسیدوز توبولی کلیه؛ زیرا کلیه نمیتواند اسید را بهدرستی دفع کند
· اسهال شدید یا طولانی که میتواند به از دسترفتن بیکربنات منجر شود
· تجمع اسیدلاکتیک در شرایطی مانند شوک، کمبود شدید اکسیژن بافتی یا برخی بیماریهای جدی
· بعضی مسمومیتها و مصرف بیشازحد داروها؛ تشخیص آن نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است
اسیدوز تنفسی
در اسیدوز تنفسی، ریهها دیاکسیدکربن را بهاندازه کافی دفع نمیکنند. تجمع دیاکسیدکربن باعث افزایش اسیدیته خون میشود. بیماری انسدادی مزمن ریه، سرکوب تنفس بر اثر داروهای آرامبخش یا مخدر، اختلالات عصبیعضلانی، انسداد راه هوایی و نارسایی شدید تنفسی از علل احتمالی هستند. آسم شدید نیز در صورت خستگی تنفسی میتواند با احتباس دیاکسیدکربن همراه شود؛ اما هر فرد مبتلا به آسم لزوماً اسیدوز ندارد.
اگر پیاچ خون ۶ باشد نشانه چیست؟
پیاچ خون ۶ بهطور بسیار شدیدی پایینتر از محدوده طبیعی است و با اختلال شدید در عملکرد قلب، مغز و سایر اندامها همراه میشود. چنین عددی یک وضعیت اورژانسی و تهدیدکننده حیات است و باید فوراً از نظر درستی نمونه و گزارش آزمایش نیز بررسی شود. این عدد با اصلاح رژیم غذایی در خانه قابل درمان نیست و نیاز به رسیدگی فوری بیمارستانی دارد.
پیاچ بالای خون چیست و چرا ایجاد میشود؟
وقتی پیاچ خون از ۷٫۴۵ بیشتر باشد، آلکالمی وجود دارد. فرایند زمینهای میتواند متابولیک یا تنفسی باشد.
آلکالوز متابولیک
آلکالوز متابولیک معمولاً در اثر از دسترفتن اسید یا افزایش بیکربنات ایجاد میشود. استفراغ طولانی یا تخلیه مکرر محتویات معده، مصرف بعضی داروهای مدر، کاهش شدید پتاسیم و مصرف بیشازحد مواد قلیایی در برخی شرایط از علل شناختهشدهاند. صرف کمآبی بدن همیشه به معنی آلکالوز نیست؛ نوع مایع و الکترولیت ازدسترفته و علت زمینهای اهمیت دارد.
آلکالوز تنفسی
در آلکالوز تنفسی، فرد بیش از نیاز بدن تنفس میکند و دیاکسیدکربن بیشازحد دفع میشود. اضطراب و حمله پانیک، درد، تب، قرارگرفتن در ارتفاع، بارداری، بعضی بیماریهای ریوی یا مغزی و مراحل ابتدایی برخی مسمومیتها میتوانند موجب تنفس سریع و افت دیاکسیدکربن شوند.
گزگز اطراف دهان یا انگشتان، گرفتگی عضلات، سبکی سر، تپش قلب، تهوع، گیجی و در موارد شدید تشنج یا اختلال ریتم قلب ممکن است دیده شود. وجود این علائم بهتنهایی آلکالوز را ثابت نمیکند.
ریهها و کلیهها چگونه پیاچ خون را تنظیم میکنند؟
سه سازوکار اصلی در تنظیم پیاچ نقش دارند: بافرهای شیمیایی خون در چند ثانیه واکنش نشان میدهند؛ ریهها با تغییر سرعت و عمق تنفس مقدار دیاکسیدکربن را در چند دقیقه تنظیم میکنند؛ و کلیهها با دفع اسید، بازجذب بیکربنات و ساخت بیکربنات جدید در مدت طولانیتر تعادل را حفظ میکنند. به همین دلیل بیماری جدی ریه یا کلیه میتواند این تعادل را مختل کند.
پیاچ در آزمایش خون چگونه اندازهگیری میشود؟
روش اصلی بررسی پیاچ خون، آزمایش گاز خون است. نمونه معمولاً از شریان گرفته میشود و علاوه بر پیاچ، فشار اکسیژن، فشار دیاکسیدکربن و بیکربنات را نشان میدهد. در بعضی موقعیتها گاز خون وریدی نیز به تصمیمگیری کمک میکند، اما تفسیر آن با نمونه شریانی یکسان نیست.
پزشک ممکن است همزمان آزمایش الکترولیتها، قند، کتون، لاکتات، کراتینین، اوره و شکاف آنیونی را درخواست کند تا علت اختلال مشخص شود. نکته مهم این است که آزمایش قند خون بهتنهایی اسیدیته خون را اندازه نمیگیرد؛ همچنین پیاچ درجشده در آزمایش ادرار، پیاچ خون نیست.
آیا میتوان پیاچ بدن را در خانه اندازه گرفت؟
نوارهای خانگی بزاق یا ادرار فقط پیاچ همان نمونه را در همان لحظه نشان میدهند و برای تشخیص اسیدوز یا آلکالوز خون معتبر نیستند. پیاچ ادرار با غذا، میزان آب مصرفی، زمان نمونهگیری، داروها، عفونت ادراری و عملکرد کلیه تغییر میکند. اگر علائم نگرانکننده یا بیماری زمینهای دارید، تشخیص باید با ارزیابی پزشکی و آزمایش مناسب انجام شود.
غذاهای اسیدی و قلیایی واقعاً چه معنایی دارند؟
در بحث غذا، دو مفهوم متفاوت اغلب با یکدیگر اشتباه میشوند. نخست، پیاچ خود ماده غذایی است؛ برای مثال آبلیمو ذاتاً اسیدی است. دوم، «بار اسیدی بالقوه رژیم» پس از هضم و متابولیسم است که بیشتر بر بار کاری کلیه و پیاچ ادرار اثر میگذارد. هیچیک از این دو به این معنا نیست که یک وعده غذایی میتواند خون فرد سالم را اسیدی یا قلیایی کند.
|
گروه غذایی |
نمونهها |
برداشت درست |
|
میوه و سبزی |
سبزیهای برگدار، کلم، هویج، سیب، مرکبات، طالبی |
اغلب با بار اسیدی رژیمی پایینتر همراهاند؛ فوایدشان از فیبر، ویتامینها و ترکیبات گیاهی میآید |
|
منابع پروتئین |
گوشت، ماهی، تخممرغ، لبنیات، حبوبات |
از نظر بار اسیدی یکسان نیستند و نباید فقط بهدلیل برچسب «اسیدی» حذف شوند |
|
غذاهای فراوریشده |
نوشابه، گوشت فراوریشده، تنقلات شور و شیرین |
محدودکردن آنها مفید است، اما دلیل اصلی قند، نمک، چربی و کیفیت کلی رژیم است |
آیا رژیم قلیایی پیاچ خون را تغییر میدهد؟
در فرد سالم، خیر؛ شواهد نشان میدهد تغییر رژیم میتواند پیاچ ادرار را تغییر دهد، اما پیاچ خون را خارج از محدوده طبیعی نمیبرد. اگر غذا بهسادگی پیاچ خون را تغییر میداد، هر وعده غذایی میتوانست یک اورژانس پزشکی ایجاد کند. بدن با کمک ریهها و کلیهها این تغییرات را خنثی میکند.
بخش مفید رژیم موسوم به قلیایی، تأکید آن بر سبزیها، میوهها، حبوبات و غذاهای کمتر فراوریشده است. این فواید به کیفیت تغذیهای این مواد مربوط میشود، نه به «قلیایی کردن خون». در مقابل، حذف گسترده لبنیات، تخممرغ، ماهی، غلات یا سایر گروهها بدون جایگزین مناسب میتواند دریافت پروتئین، کلسیم، ویتامین ب۱۲ و دیگر مواد مغذی را کاهش دهد.
آیا غذاهای اسیدی باعث پوکی استخوان یا سرطان میشوند؟
شواهد علمی از این ادعا که بدن برای خنثیکردن یک رژیم معمولی الزاماً کلسیم را از استخوان بیرون میکشد و پوکی استخوان ایجاد میکند، حمایت کافی نمیکند. همچنین مؤسسه ملی سرطان آمریکا اعلام کرده است مدرکی وجود ندارد که رژیم قلیایی بتواند سرطان را درمان کند، رشد آن را کند کند یا از بازگشت آن جلوگیری کند. مصرف بیشتر میوه و سبزی و کمترکردن غذاهای فوقفراوریشده انتخاب سالمی است، اما نباید آن را درمان اختلال پیاچ یا سرطان دانست.
طالبی اسیدی است یا قلیایی؟
پیاچ خود طالبی معمولاً کمتر از ۷ و نزدیک به خنثی است؛ بنابراین از نظر شیمیایی کمی اسیدی، اما نسبت به مرکبات کماسیدتر محسوب میشود. بااینحال این طبقهبندی درباره خود میوه است، نه خون. خوردن طالبی خون را قلیایی نمیکند. طالبی بهدلیل آب، فیبر، پتاسیم، ویتامین ث و پیشسازهای ویتامین آ میتواند بخشی از یک رژیم متعادل باشد؛ افراد مبتلا به بیماری کلیوی یا کسانی که محدودیت پتاسیم دارند باید مقدار مصرف را با متخصص هماهنگ کنند.
آیا غذاهای قلیاییکننده معده وجود دارند؟
معده سالم باید اسیدی بماند و هدف رژیم غذایی نباید قلیاییکردن دائمی معده باشد. برخی غذاها ممکن است در بعضی افراد علائم رفلاکس یا سوزش سردل را کمتر یا بیشتر کنند، اما اثر آنها فردی است و با پیاچ خون تفاوت دارد. وعدههای کوچکتر، پرهیز از درازکشیدن تا چند ساعت پس از غذا، محدودکردن غذای بسیار چرب و شناسایی محرکهای شخصی معمولاً کاربردیتر از دنبالکردن فهرست ثابت غذاهای قلیایی است. سوزش مکرر، دشواری بلع، کاهش وزن ناخواسته، استفراغ خونی یا مدفوع سیاه نیازمند ارزیابی پزشکی است.
چه زمانی باید فوراً به پزشک مراجعه کرد؟
· تنفس بسیار سریع، بسیار کند یا دشوار
· گیجی، خوابآلودگی غیرعادی، غش یا تشنج
· استفراغ یا اسهال شدید و مداوم همراه با علائم کمآبی
· قند خون بالا همراه با تهوع، درد شکم، تنفس عمیق یا بوی میوهای نفس، بهویژه در فرد دیابتی
· احتمال مسمومیت یا مصرف بیشازحد دارو، الکل صنعتی یا مواد ناشناخته
· گزارش پیاچ بسیار غیرطبیعی در آزمایش گاز خون
پرسشهای پرتکرار
آیا خون اسیدی است یا بازی؟
خون طبیعی کمی بازی یا قلیایی است و پیاچ شریانی آن معمولاً بین ۷٫۳۵ تا ۷٫۴۵ قرار دارد.
پیاچ بالا نشانه چیست؟
پیاچ خون بالاتر از ۷٫۴۵ میتواند نشانه آلکالمی باشد؛ علت ممکن است استفراغ طولانی، بعضی داروهای مدر، کاهش پتاسیم یا تنفس بیشازحد سریع باشد. علت فقط با عدد پیاچ مشخص نمیشود و باید دیاکسیدکربن، بیکربنات و شرایط بیمار بررسی شوند.
اگر پیاچ خون کاهش یابد، کلیهها چه میکنند؟
کلیههای سالم دفع اسید را افزایش میدهند و بیکربنات را حفظ یا تولید میکنند. ریهها نیز معمولاً با افزایش تهویه، دیاکسیدکربن بیشتری دفع میکنند. این پاسخها جبرانی هستند و همیشه علت اصلی را برطرف نمیکنند.
آیا آب قلیایی برای تنظیم پیاچ خون لازم است؟
برای افراد سالم، شواهدی وجود ندارد که آب قلیایی برای تنظیم پیاچ خون ضروری باشد. آب معمولی و دریافت کافی مایعات برای بیشتر افراد مناسب است. در بیماری کلیه، قلب یا اختلال الکترولیتی، درباره نوع و مقدار مایعات باید نظر پزشک را رعایت کرد.
آیا آزمایش ادرار اسیدیشدن خون را نشان میدهد؟
خیر. پیاچ ادرار میتواند سرنخهایی درباره رژیم، دارو، عفونت یا بعضی مشکلات کلیوی بدهد، اما اسیدوز یا آلکالوز خون با آزمایش گاز خون و بررسیهای تکمیلی تشخیص داده میشود.
جمعبندی
پیاچ بدن یک عدد واحد نیست، اما پیاچ خون در محدوده بسیار باریک ۷٫۳۵ تا ۷٫۴۵ تنظیم میشود. کاهش یا افزایش واقعی پیاچ خون معمولاً نتیجه بیماری یا اختلال متابولیک و تنفسی است، نه صرفاً خوردن غذاهای اسیدی یا قلیایی. رژیمی سرشار از سبزی، میوه، حبوبات، غلات کامل و غذاهای کمتر فراوریشده برای سلامت مفید است؛ اما این فایده را نباید با ادعای قلیاییکردن خون یا درمان بیماریها اشتباه گرفت. در صورت مشاهده علائم شدید یا نتیجه غیرطبیعی گاز خون، خوددرمانی غذایی جای ارزیابی پزشکی را نمیگیرد.
منابع علمی
راهنمای MSD درباره تعادل اسید و باز
راهنمای حرفهای MSD درباره اختلالات اسید و باز
مؤسسه ملی دیابت و بیماریهای گوارشی و کلیوی؛ عملکرد کلیهها
مؤسسه ملی دیابت و بیماریهای گوارشی و کلیوی؛ اسیدوز توبولی کلیه
