هر آن چیز که باید در مورد هلیله سیاه بدانید

از آغاز تمدن انسان‌ها گیاهان برای مبارزه با بیماری‌ها استفاده می‌شدند و استفاده از آن‌ها همچنان به شکل سنتی یا به‌صورت داروهای امروزی ادامه دارد. هلیله سیاه (Terminalia chebula) یکی از این گیاهان است که در تبت «پادشاه پزشکی» نامیده شده و برای درمان بیماری‌های مختلف استفاده می‌شود.

هلیله سیاه درختی است که در سراسر هند، برمه، سریلانکا و موریس رشد می‌کند. مردم از هلیله سیاه برای پیشگیری از پیری پوست و درمان یبوست، دیابت، اسهال، کلسترول بالا، آرتروز و بسیاری از موارد دیگر استفاده می‌کنند، اما هیچ مدرک علمی قابل‌قبولی برای تأیید اثربخشی هلیله سیاه برای بهبود این موارد وجود ندارد.

در این مقاله از وب‌سایت حس‌تازگی به شناخت هلیله سیاه، ارزش غذایی و خواص آن، عوارض جانبی مصرف آن و روش مصرف هلیله سیاه می‌پردازیم. البته به این نکته دقت کنید که تمام مطالب گفته شده در این مقاله صرفاً جنبه آگاهی‌بخشی دارد و هرگز نباید آن‌ها را جایگزین توصیه‌های پزشک خود در نظر بگیرید، پس پیش از هرگونه استفاده حتماً با یک پزشک مشورت کنید.

هلیله سیاه چیست

هلیله سیاه، درختی است با برگ ریز از خانواده Combretaceae که معمولاً با نام‌‌های میروبالان سیاه، درخت جوهر یا میروبالان چبولیک نامیده می‌شود. هلیله سیاه یکی از مهم‌ترین گیاهان دارویی در طب یونانی و هومیوپاتی است و از برگ‌ها و میوه‌های آن برای بهبود زخم و ترمیم پوست، پیشگیری از پیری و افزایش طول عمر و بهبود ایمنی استفاده می‌شود.

علاوه بر این، اثبات شده است که هلیله سیاه دارای فعالیت آنتی‌اکسیدانی، ضد دیابت، ضد باکتری، ضد ویروسی، ضد قارچی، ضد سرطانی، ضد زخم و ضد جهش‌زایی است و از همین روی، به‌طور گسترده در تهیه بسیاری از داروهای مورداستفاده برای درمان بیماری‌های عفونی مانند زخم مزمن، لوکوره، پیوره و عفونت‌های قارچی پوست و بیماری‌های مزمنی مانند بیماری‌های قلبی‌عروقی، سرطان، فلج، جذام، نقرس، آرتریت و... استفاده می‌شود.

ارزش غذایی هلیله سیاه

در مقایسه با سیب، بافت میوه هلیله سیاه به‌ترتیب حاوی ۱۰٫۳ و ۱۴٫۵ برابر ویتامین C و پروتئین است. اگر ۱۰۰ گرم از هلیله سیاه خام خورده شود مقدار سلنیم، پتاسیم، منگنز، آهن و مس موجود در آن به ترتیب ۱۰۰، ۶۳٫۵، ۳۲، ۳۰ و ۲۸٫۵ درصد حداقل مقدار دریافتی توصیه‌شده از رژیم غذایی (RDA) است.

اسید آسپارتیک، اسید گلوتامیک، آرژنین، پرولین و لیزین به‌ترتیب ۳۹/۶، ۸/۶، ۶/۷، ۶/۴ و ۵/۰ درصد از کل اسیدهای آمینه هلیله سیاه را تشکیل می‌دهند. در واقع هلیله سیاه بسیار مغذی است و می‌تواند منبع مهمی از ویتامین C، انرژی، پروتئین و مواد معدنی باشد.

علاوه بر این، ترکیبات فعال زیستی اصلی میوه هلیله سیاه عبارت‌اند از تانن‌ها، آنتراکینون‌ها، اسید چبولینیک، اسید چبولاژیک، اسید چبولیک، اسید الاژیک و اسید گالیک. سایر ترکیبات هلیله سیاه عبارت‌اند از کوریلژین، β-D-گلوکوگالین، گلوکز و سوربیتول، ترکیبات پلی‌فنلی، تری‌ترپن گلیکوزیدها، ترچبولین، پونیکالاژین، ترفلاوین A، فلاونوئیدها، قندهای احیاکننده، نشاسته، گلیکوزیدهای ترپنن، آرژونگنین و آرجونگلوکوزید-I. ۱۸ و مقدار کمی اسیدهای فسفریک، سوکسینیک، سیرینگیک و کوئینیک.

خواص هلیله سیاه

تحقیقات انجام‌شده فعالیت‌های آنتی‌اکسیدانی، ضد میکروبی، ضد دیابتی، حفاظت‌کنندگی کبد، ضدالتهابی، ضد جهش‌زایی، محافظت‌کنندگی قلب، ضد آرتریتی، ضدپوسیدگی دندان، بهبود دهندگی گوارش، کاهندگی چربی خون و ترمیم‌کنندگی زخم و ضد اسپاسمی هلیله سیاه را اثبات کرده‌اند. درواقع ریشه گیاه هلیله سیاه بیماری‌های استخوان را درمان می‌کند، ساقه آن بیماری‌های عضلانی را بهبود می‌بخشد،

 پوست آن برای بیماری‌های پوستی مفید است، سرشاخه‌ها در بهبود ناراحتی‌های عروقی مؤثرند، برگ‌ها برای درمان بیماری‌های احشایی مفیدند و میوه برای بهبود بیماری‌های قلبی کمک‌کننده است. در اینجا به برخی از اثرات مفید مصرف هلیله سیاه می‌پردازیم:

• تقویت سیستم گوارش

از معروف‌ترین خواص هلیله سیاه در طب سنتی می‌توان به تقویت دستگاه گوارش اشاره کرد. استفاده مرتب از هلیله سیاه می‌تواند با بهبود عمل هضم به جذب بهتر مواد غذایی کمک کند. اگر هنگام مصرف هلیله سیاه‌پوست آن نیز جویده شود، هضم غذا را بهبود می‌بخشد.

 از طرف دیگر پودر هلیله سیاه یک ملین ملایم و طبیعی است و مصرف روزانه ۳ تا ۶ گرم آن همراه با آب گرم بعد از شام با تقویت روده، به دفع بهتر و سریع‌تر مدفوع کمک می‌کند. این گیاه برای درمان هموروئید نیز استفاده می‌شود.

همچنین مصرف ۱۰ گرم پودر هلیله سیاه همراه با انگور می‌تواند برای رفع ترش‌کردن معده کمک‌کننده باشد. هلیله سیاه زمان تخلیه معده را نیز افزایش می‌دهد که این عمل با بهبود وضعیت ترشحی غده برونر که در محافظت در برابر زخم اثنی‌عشر نقش دارد، اثری محافظتی بر مخاط دستگاه گوارش دارد.

از سوی دیگر هلیله سیاه در مهار فعالیت هلیکوباکتر پیلوری که در ایجاد التهاب معده، زخم معده و سرطان معده نقش دارد، مؤثر است و تحقیقات نشان داده‌اند که اتاندیوئیک اسید و الاژیک اسید جداشده از عصاره هلیله سیاه نیز دارای فعالیت ضدباکتریایی علیه باکتری‌های روده، کلستریدیوم و اشریشیا کلی هستند.

• جلوگیری از عفونت باکتریایی، ویروسی یا قارچی

خاصیت آنتی‌باکتریال قوی نیز از دیگر خواص هلیله سیاه است که برای جلوگیری از عفونت باکتریایی ناشی از غذا یا ویروس‌های معلق در هوا و نیز درمان آلودگی انگلی بسیار مفید است. در تحقیقات انجام‌شده هلیله سیاه فعالیت ضدباکتریایی قوی علیه استافیلوکوکوس اورئوس از خود نشان داده است.

همچنین عصاره آبی هلیله سیاه از رشد باکتری‌های بزاقی استرپتوکوکوس موتانس جلوگیری کرده است. علاوه بر این هلیله سیاه دارای اثر بازدارنده بر رشد سالمونلا، کلبسیلا، شیگلا و باکتری‌های روده است. این گیاه مهارکننده عامل بیماری‌های مقاربتی و ایدز نیز است.

• التیام پوست و بهبود زخم

در تعدادی از تحقیقات انجام‌شده روی خواص درمانی این گیاه، خواص التیام‌دهندگی زخم‌های پوستی هلیله سیاه اثبات شده است.  در ورم ملتحمه پلک می‌توان از آن به‌صورت موضعی روی پلک استفاده کرد. از جوشانده آن نیز برای درمان زخم یا درمان التهاب دهان و گلو استفاده می‌شود. هلیله سیاه در التیام زخم و سوختگی نیز مفید است و تحقیقات نشان داده‌اند که زخم‌های درمان شده با هلیله سیاه سریع‌تر بهبود می‌یابند.

• خاصیت آنتی‌اکسیدانی

تحقیقات نشان داده‌اند که عصاره هلیله سیاه باعث تقویت آنتی‌اکسیدان‌های موجود در کبد و کلیه‌ها می‌شود و با مبارزه با فرایند اکسیده‌شدن، از بدن در برابر ابتلا به بیماری‌های مرتبط با افزایش سن محافظت می‌کند.

• خاصیت ضد سرطانی

گروهی از محققین اثر مهارکنندگی مصرف هلیله سیاه بر رشد سلول‌های سرطانی را گزارش کرده‌اند و دریافته‌اند که اسید چبولینیک، اسید تانیک و اسید الاژیک فنول‌های بازدارنده مؤثر در مهار رشد تومور هستند. همچنین عصاره هلیله سیاه در محیط آزمایشگاه، تکثیر سلولی را مهار کرده است و باعث مرگ سلول‌های سرطان پستان، استئوسارکوم (سرطان بدخیم استخوان)، سرطان پروستات و سرطان پوست شده است.

• کنترل دیابت نوع ۲

هلیله سیاه حاوی ۱۰ برابر ویتامین C بیشتر از سیب است و عصاره این میوه ممکن است در کنترل دیابت نوع ۲ مفید باشد. علاوه بر این در تحقیقات مشاهده شده است که عصاره آبی میوه‌های خشک هلیله سیاه با دوز ۲۰۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم وزن بدن، تحمل گلوکز را بهبود می‌بخشد.

• کاهش چربی خون

 مصرف هلیله سیاه باعث کاهش سطح کلسترول تام و تری‌گلیسرید می‌شود. مقدار زیاد ساپونین‌ها، فیتواسترول‌ها، اسید چبولینیک و کوریلاژین موجود در هلیله سیاه ممکن است عامل اثر کاهنده آن بر چربی خون باشند. در پژوهش‌های انجام‌شده اثر مفید عصاره هلیله سیاه بر کاهش چربی در بیماری تصلب شرایین مشاهده شده است.

• بهبود مشکلات قلبی‌عروقی

هلیله سیاه برای تقویت قلب و درمان اختلالات خونی استفاده می‌شود؛ برای درمان کم‌خونی نیاز است. هلیله سیاه برای درمان یرقان و ادم نیز مفید است.

• رفع مشکلات تنفسی

التهاب مخاط بینی، سرفه، گرفتگی صدا، سکسکه و تنگی نفس، بیماری مزمن ریوی و خس‌خس سینه ممکن است با مصرف هلیله سیاه برطرف شوند. همچنین هلیله سیاه از سلول‌های اپیتلیال در برابر ویروس آنفولانزای A محافظت می‌کند که نمایانگر تأثیر استفاده سنتی از آن برای کمک به بهبودی عفونت‌های حاد تنفسی است.

• رفع مشکلات دستگاه تناسلی زنان

تحقیقات نشان داده‌اند که هلیله سیاه در درمان لوکوره (ترشحات غلیظ سفید یا زرد واژن) مؤثر است و به‌عنوان تقویت‌کننده رحم نیز عمل می‌کند.

• کمک به درمان مشکلات دستگاه ادراری

هلیله سیاه برای رفع مشکلات مرتبط با دفع ادرار، احتباس ادرار، سنگ‌های موجود در مجاری ادراری و رفع اختلالات مجاری ادراری مؤثر است.

• کمک به رفع مشکلات سیستم عصبی

هلیله سیاه برای بهبود سردرد، ضعف اعصاب و همچنین اختلالات کاهش بینایی مفید است. در تحقیقات انجام‌شده مصرف هلیله سیاه در کاهش علائم اسکیزوفرنی نیز مؤثر بوده است.

• ضد جهش‌زا، حفاظت در مقابل پرتو

مصرف هلیله سیاه قبل از پرتودرمانی باعث کاهش پراکسیداسیون لیپیدهای غشایی در کبد موش و همچنین کاهش آسیب ساختار DNA در اثر تشعشع شده است. همچنین در شرایط آزمایشگاهی از آسیب DNA لنفوسیت‌ها در اثر تشعشعات گاما محافظت کرده است.

• محافظت از کبد

مخلوطی از اسید چبولیک و اسید نئوچبولیک جداشده از عصاره هلیله سیاه در محافظت از کبد تأثیر قابل‌ملاحظه‌ای دارد. عصاره الکلی هلیله سیاه نیز از سمیت کبدی ناشی از تجویز داروهای ریفامپیسین، ایزونیازید و پیرازین آمید جلوگیری می‌کند.

• ضدالتهاب و ضد آرتریت

عصاره آبی میوه خشک هلیله سیاه با مهار ساخت اکسید نیتریک، اثر ضدالتهابی دارد. تحقیقات نشان داده‌اند که اسید چبولاژیک به‌دست‌آمده از دانه‌های نابالغ هلیله سیاه به شکل قابل‌توجهی شروع و پیشرفت آرتریت ناشی از تغییر کلاژن را در موش سرکوب کرده است.

• ضد آنافیلاکسی

در تحقیقات انجام‌شده روی هلیله سیاه مشاهده شده است که وقتی عصاره هلیله سیاه به دنبال القای شوک آنافیلاکتیک (که ناشی از مواد حساسیت‌زا است و منجر به کاهش شدید فشارخون و تنگی مجاری تنفسی می‌شود) تجویز شد، سطح هیستامین سرم کاهش یافت که نشان‌دهنده اثر ضد آنافیلاکتیک قوی هلیله سیاه است.

• فعالیت ضد اسپاسم

یکی از بررسی‌های متعدد انجام‌شده روی هلیله سیاه، خواص «ضد اسپاسم» آن را با کاهش فشارخون و کاهش اسپاسم روده نشان داده است. این امر مفید بودن مصارف سنتی آن برای کولون اسپاستیک و سایر اختلالات روده‌ای را تأیید می‌کند.

• ضدپوسیدگی دندان

تحقیقات نشان داده‌اند که عصاره آبی هلیله سیاه از رشد، چسبندگی و تجمع باکتری‌های مؤثر در پوسیدگی دندان به‌شدت جلوگیری می‌کند. شستشوی دهان با محلول ۱۰ درصدی عصاره هلیله سیاه نیز شمارش باکتری‌های بزاق و گلیکولیز باکتری‌های بزاقی را تا ۹۰ دقیقه پس از شستشو مهار می‌کند. پودر هلیله سیاه لثه‌ها را هم تقویت می‌کند.

عوارض جانبی مصرف هلیله سیاه چیست

مصرف خوراکی هلیله سیاه تا ۸ هفته احتمالاً بی‌خطر است؛ اما مصرف آن در بارداری خطرناک است. همچنین به علت نبود اطلاعات کافی در مورد عوارض احتمالی مصرف آن در دوران شیردهی باید از مصرف آن در این دوران خودداری شود. بهتر است از دادن هلیله سیاه به نوزادان تا ۵ سالگی نیز اجتناب شود. استفاده موضعی هلیله سیاه روی پوست نیز تا مدت ۴۰ روز احتمالاً بی‌خطر است.

اگرچه هلیله سیاه دارای فواید بی‌شماری برای سلامتی است، اما در طبیعت بیشتر پاک‌کننده، جذب‌کننده رطوبت و کاهنده وزن است و در موارد کمی منع مصرف دارد. به‌طورکلی بهتر است از مصرف هلیله سیاه در افرادی که برای مدت طولانی پیاده‌روی کرده‌اند و خسته هستند اجتناب شود.

همچنین استفاده از هلیله سیاه در افرادی که ایمنی و قدرت بدنی آن‌ها کاهش‌یافته است، افرادی که احساس کم‌آبی و لاغری دارند، افراد لاغر، افرادی که مدت طولانی روزه گرفته‌اند، افرادی که به‌تازگی تزریق خون داشته‌اند، به هنگام قاعدگی و بلافاصله پس از آن، به هنگام گرسنگی و تشنگی شدید و طولانی، در افرادی که به مدت طولانی در معرض نور خورشید قرار گرفته‌اند، در بیمارانی که از سوءهاضمه رنج می‌برند، در کسانی که به دلیل افزایش فعالیت جنسی و الکل لاغر شده‌اند، در افرادی که دچار خشکی دهان هستند، در افراد مبتلا به گرفتگی گردن، در افراد دارای گلوی خشک، در مراحل اولیه تب و... توصیه نمی‌شود.

هلیله سیاه ممکن است با داروهای زیر تداخل داشته باشد

• کلرزوکسازون (Parafon Forte، Paraflex) با هلیله سیاه تداخل دارد.

بدن کلرزوکسازون را تجزیه می‌کند تا آن را دفع کند. هلیله سیاه ممکن است سرعت تجزیه کلرزوکسازون را در بدن کاهش دهد؛ بنابراین مصرف هلیله سیاه همراه با کلرزوکسازون ممکن است اثرات و عوارض جانبی کلرزوکسازون را افزایش دهد.

• داروهای کنترل دیابت با هلیله سیاه تداخل دارند.

هلیله سیاه ممکن است سطح قند خون را کاهش دهد. مصرف هلیله سیاه همراه با داروهای کنترل دیابت ممکن است باعث کاهش بیش‌ازحد قند خون شود؛ بنابراین باید قند خون به‌دقت کنترل شود.

• امپرازول (Prilosec) با هلیله سیاه تداخل دارد.

بدن امپرازول را تجزیه می‌کند تا آن را دفع کند. هلیله سیاه ممکن است سرعت تجزیه امپرازول را در بدن کاهش دهد. مصرف هلیله سیاه همراه با امپرازول ممکن است اثرات و عوارض جانبی امپرازول را افزایش دهد.

روش مصرف هلیله سیاه

تمام بخش‌های گیاه هلیله سیاه خاصیت فراوانی دارند و روش‌های مختلفی برای استفاده از آن‌ها وجود دارد. در اینجا به چند مورد از مصارف هلیله سیاه اشاره می‌شود:

• دانه‌های این گیاه می‌تواند در میان‌وعده استفاده شود.
• از روغن آن نیز می‌تواند به‌صورت موضعی استفاده شود.
• میوه آن را می‌توان در سالاد استفاده کرد.
• از پودر آن می‌توان به‌عنوان ادویه استفاده کرد.

جمع‌بندی: هلیله سیاه گیاهی پر خاصیت

هلیله سیاه یکی از مفیدترین گیاهان است که طیف وسیعی از فعالیت‌های دارویی را دارد. این گیاه چندوجهی منبع متمایز انواع مختلفی از ترکیبات با ساختارهای شیمیایی مختلف است. اگرچه به دلیل وجود انواع مختلف ترکیبات فعال، فعالیت‌های دارویی متعددی دارد، اما در مورد کاربردهای دارویی احتمالی این گیاه در برابر بیماری‌ها، به‌ویژه جلوگیری از جهش‌زایی و فعالیت حفاظتی در برابر اشعه و شیمی‌درمانی تحقیقات کمی انجام شده است.

ازاین‌رو انجام تحقیقات گسترده‌ای برای بهره‌برداری از توانایی درمانی آن برای مبارزه با سایر موقعیت‌های پزشکی مختلف ضروری است.

منابع

• https://www.webmd.com/vitamins/ai/ingredientmono-1696/terminalia-chebula
• Bag A, Bhattacharyya SK, Chattopadhyay RR. The development of Terminalia chebula Retz. (Combretaceae) in clinical research. Asian Pac J Trop Biomed. 2013 Mar;3(3):244-52. doi: 10.1016/S2221-1691(13)60059-3. PMID: 23620847; PMCID: PMC3631759.
• http://imp.ac.ir/IMP/News/ShowNews/915650?Title=آشنایی-با-خواص-درمانی-گیاه-هلیله-زرد --Terminalia-chebula
• Edward J. Calabrese, ... Vittorio Calabrese, Hormesis: wound healing and fibroblasts, Pharmacological Research, 2022
• N. Barthakur, N.P. Arnold, Nutritive value of the chebulic myrobalan (Terminalia chebula Retz.) and its potential as a food source, Food Chemistry, Volume 40, Issue 2, 1991, Pages 213-219,
• Banazadeh M, Mehrabani M, Banazadeh N, Dabaghzadeh F, Shahabi F. Evaluating the effect of black myrobalan on cognitive, positive, and negative symptoms in patients with chronic schizophrenia: A randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Phytother Res. 2022 Jan;36(1):543-550. doi: 10.1002/ptr.7340. Epub 2021 Nov 23. PMID: 34814232.
• Mohd Masih Uzzaman Kha, Habibullah Khalilullah, Jawed Akhtar, Gamal Osman Elhassan, TERMINALIA CHEBULA: AN EPHEMERAL GLANCE Review, January 2016, International Journal of Pharmacy and Pharmaceutical Sciences, 7(2):40-43
• Ratha KK, Joshi GC. Haritaki (Chebulic myrobalan) and its varieties. Ayu. 2013 Jul;34(3):331-4. doi: 10.4103/0974-8520.123139. PMID: 24501534; PMCID: PMC3902605.
• Maruthappan V, Shree KS. Hypolipidemic activity of haritaki (terminalia chebula) in atherogenic diet induced hyperlipidemic rats. J Adv Pharm Technol Res. 2010 Apr;1(2):229-35. PMID: 22247850; PMCID: PMC3255428.
• Sudhanshu Kumar Meher, Purnendu Panda, Banmali Das, G. C. Bhuyan, Dr. K. K. Rath. Pharmacological Profile of Terminalia chebula Retz. and Willd. (Haritaki) in Ayurveda with Evidences. Res. J. Pharmacology and Pharmacodynamics.2018; 10(3):115-124
• https://kermany.com/terminalia-chebula-properties/