نوشابه‌های انرژی‌زا چه خطرات و مضراتی دارند

نوشابه انرژی‌زا گروهی از نوشیدنی‌هاست که به طور معمول حاوی کافئین به‌همراه مکمل‌های غذایی دیگر یا بدون مکمل‌های غذایی دیگر است. اولین نوشیدنی انرژی‌زا در سال ۱۹۴۹ در ایالات متحده تولید شد و نامش Dr. Enuf بود. در اروپا، این نوشابه‌ها برای اولین‌بار در سال ۱۹۸۷ تولید شدند. پس از آن بازار تولید این نوشابه‌ها در سراسر جهان گسترش یافت و پس از راه‌اندازی نوشابه انرژی‌زا Red Bull در سال ۱۹۹۷ این نوشابه‌ها بسیار محبوب شدند.

مصرف نوشابه‌های انرژی‌زا در دو دهه اخیر به‌ویژه در بین نوجوانان و جوانان به طور چشمگیری افزایش یافته است. تولیدکنندگان نوشابه‌های انرژی‌زا اخیراً تمرکز خود را به‌جای ورزشکاران روی جوانان قرار داده‌اند و نوشیدنی‌های انرژی‌زا را در مکان‌های محبوب نوجوانان و جوانان به بازار عرضه می‌کنند.

تقریباً دو سوم مصرف‌کنندگان نوشابه‌های انرژی‌زا از ۱۳ تا ۳۵ سال سن دارند و پسران دو سوم مصرف‌کنندگان را تشکیل می‌دهند. نوشیدنی‌های انرژی‌زا با این ادعا به بازار عرضه شده که باعث بهبود عملکرد فیزیکی و شناختی می‌شوند. بااین‌حال، شواهد کافی برای تأیید این ادعا وجود ندارد. حتی، اثرات نامطلوب مصرف این نوشابه‌ها بر سلامتی نیز مشاهده شده است. در این مقاله از وب‌سایت حس‌تازگی به شناخت نوشابه‌های انرژی‌زا، مواد تشکیل‌دهنده آن‌ها، ارزش غذایی نوشابه‌های انرژی‌زا و مضرات مصرف آن‌ها می‌پردازیم.

نوشابه انرژی‌زا چیست

نوشیدنی‌های انرژی‌زا به‌گونه‌ای طراحی‌شده‌اند که با ترکیبی از محرک‌ها و مواد افزایش‌دهنده انرژی، به مصرف‌کننده انرژی بدهند. این نوشیدنی‌ها معمولاً حاوی مقدار زیادی کافئین، قند افزوده، سایر افزودنی‌ها و محرک‌های مجاز مانند گوارانا، تورین و ال‌کارنیتین هستند. مصرف این محرک‌ها می‌تواند موجب هوشیاری، تمرکز و افزایش انرژی شود؛ همچنین افزایش فشارخون، ضربان قلب و تنفس را به دنبال دارد.

مواد تشکیل‌دهنده نوشابه انرژی‌زا چیست

ماده اصلی تشکیل‌دهنده بیشتر نوشیدنی‌های انرژی‌زا کافئین است. آن‌ها معمولاً حاوی ۸۰ تا ۱۵۰ میلی‌گرم کافئین در هر ۲۲۷ گرم هستند که معادل ۱۴۲ گرم قهوه یا دو قوطی ۳۴۰ گرمی نوشابه معمولی کافئین‌دار است. اکثر مارک‌های موجود در بازار حاوی مقادیر زیادی گلوکز (قند) هستند، درحالی‌که برخی از مارک‌ها از شیرین‌کننده‌های مصنوعی استفاده می‌کنند.

سایر ترکیبات رایج مورداستفاده در نوشابه‌های انرژی‌زا عبارت‌اند از تورین، متیل گزانتین‌ها، ویتامین‌های گروه B، جینسینگ، گوارانا، یربامیت، آکای، مالتودکسترین، اینوزیتول، کارنیتین، کراتین، گلوکورونولاکتون، جینکوبیلوبا و آنتی‌اکسیدان.

ارزش غذایی نوشابه انرژی‌زا

یک لیوان (معادل ۲۴۸ گرم) نوشابه انرژی‌زا شامل ترکیبات زیر است.

Water	۲۲۱	g
Energy	۱۰۷	kcal
Protein	۱٫۱۴	g
Carbohydrate, by difference	۲۵٫۴	g
Total Sugars	۲۵٫۳	g
Calcium, Ca	۱۴٫۹	mg
Iron, Fe	۰٫۱۴۹	mg
Magnesium, Mg	۴۷٫۱	mg
Potassium, K	۷٫۴۴	mg
Sodium, Na	۹۶٫۷	mg
Zinc, Zn	۰٫۰۲۵	mg
Copper, Cu	۰٫۰۰۵	mg
Selenium, Se	۰٫۴۹۶	µg
Thiamin	۰٫۰۹۹	mg
Riboflavin	۰٫۲۵۵	mg
Niacin	۲۴٫۴	mg
Vitamin B-۶	۵٫۳۷	mg
Choline, total	۰٫۷۴۴	mg
Vitamin B-۱۲	۴٫۸۹	µg
Vitamin B-۱۲, added	۴٫۸۶	µg
Caffeine	۷۱٫۹	mg

 

مضرات مصرف نوشابه انرژی‌زا چیست

مصرف نوشیدنی‌های انرژی‌زا به‌دلیل محتوای بالای کافئین و قند می‌تواند اثرات مضر مختلفی بر بدن داشته باشد. سطح بالای کافئین موجود در این نوشیدنی‌ها می‌تواند بر الگوی خواب تأثیر بگذارد و منجر به بی‌خوابی و بی‌قراری شود. در ادامه به بررسی بیشتر برخی از اثرات مضر نوشیدنی‌های انرژی‌زا می‌پردازیم.

• اثر قلبی‌عروقی

چندین بررسی افزایش ضربان قلب و فشارخون شریانی را پس از مصرف نوشیدنی انرژی‌زا نشان داده است. این یافته‌ها به اثرات محتوای کافئین نوشیدنی انرژی‌زا نسبت داده شده‌اند. علاوه بر این، تظاهرات قلبی قابل‌توجهی مانند آریتمی‌های بطنی به‌دنبال مصرف بیش از حد نوشیدنی‌های انرژی‌زا ثبت شده است.

در ضمن فیبریلاسیون دهلیزی پس از مصرف نوشیدنی‌های انرژی‌زا در دو پسر سالم ۱۴ و ۱۶ساله گزارش‌شده است؛ همچنین اخیراً ارتباط مصرف نوشیدنی انرژی‌زا با انفارکتوس میوکارد در پسران ۱۷ و ۱۹ساله سالم مشاهده شده است.

این مشاهدات با یافته‌هایی مبنی بر آنکه مصرف نوشیدنی‌های انرژی‌زا عملکرد اندوتلیال را کاهش می‌دهد و فعالیت پلاکتی را از طریق تجمع پلاکتی ناشی از اسید آراشیدونیک در بزرگ‌سالان جوان سالم تحریک می‌کند، تطابق دارد. گزارش‌های اخیر رابطه بین مصرف بیش از حد نوشیدنی انرژی‌زا و اتساع شریانی، تشکیل آنوریسم، تشریح و پارگی شریان‌های بزرگ را نیز نشان داده‌اند.

• اثر عصبی و روانی

افراد معمولاً علائم مسمومیت با کافئین را در دوز ۲۰۰ میلی‌گرم یا بیشتر نشان می‌دهند. علائم مسمومیت شامل اضطراب، بی‌خوابی، ناراحتی‌های گوارشی، انقباض عضلات، بی‌قراری و خستگی‌ناپذیری دوره‌ای است. مصرف زیاد کافئین به‌دلیل تحریک قشر مغز با سردردهای حاد و مزمن روزانه همراه است.

۴ اختلال روان‌پزشکی ناشی از کافئین شناسایی شده است؛ ازجمله مسمومیت با کافئین، اضطراب ناشی از کافئین، اختلال خواب ناشی از کافئین و اختلال مرتبط با کافئین. پژوهشی روی نوجوانان بین ۱۵ تا ۱۶ سال نشان داده است که ارتباط قوی بین مصرف کافئین و رفتار خشونت‌آمیز و همچنین اختلالات رفتاری وجود دارد. چندین گزارش نیز نشان داده‌اند که نوشیدنی انرژی‌زا ممکن است باعث افزایش خطر سکته مغزی شده و منجر به تشنج شود.

توهم نیز ممکن است در افرادی که بیش از ۳۰۰ میلی‌گرم کافئین در روز مصرف می‌کنند مشاهده شود. سطح بالای کورتیزول که به‌دنبال مصرف کافئین ایجاد می‌شود می‌تواند باعث توهم شود. کورتیزول اثرات فیزیولوژیکی استرس را افزایش می‌دهد و در نتیجه احتمال بیشتری برای توهم ایجاد می‌کند.

• اثرات گوارشی و متابولیک

نوشیدنی‌های انرژی‌زا معمولاً حاوی مقادیر زیادی قند هستند که از ۲۱ گرم تا ۳۴ گرم در هر ۲۸ گرم نوشیدنی متغیر است. محتوای قند عمدتاً به شکل ساکارز، گلوکز یا شربت ذرت با فروکتوز بالا است؛ بنابراین، مصرف زیاد نوشیدنی‌های انرژی‌زا ممکن است خطر چاقی و دیابت نوع ۲ را افزایش دهد.

علاوه بر این، محتوای قند بالا در نوشیدنی‌های انرژی‌زا ممکن است فعالیت، تنوع و بیان ژن باکتری‌های روده را کاهش دهد و در نتیجه خطر چاقی و سندرم متابولیک را افزایش می‌دهد. مصرف زیاد کافئین حساسیت به انسولین را کاهش می‌دهد که می‌تواند باعث افزایش سطح گلوکز خون پس از مصرف نوشیدنی انرژی‌زا شود.

• اثرات کلیوی

کافئین موجود در نوشیدنی‌های انرژی‌زا باعث افزایش دفع آب از بدن می‌شود. این امر می‌تواند منجر به بی‌آبی یا کم‌آبی بدن شود؛ بنابراین به دلیل پتانسیل ایجاد کم‌آبی در بدن، در طی ورزش طولانی‌مدت در محیط گرم باید از مصرف نوشیدنی‌های انرژی‌زا پرهیز شود. تحقیقات نشان داده‌اند که کم‌آبی به هنگام انجام ورزش طولانی‌مدت ممکن است منجر به افزایش دمای بدن و ضربان قلب شود.

کافئین همچنین باعث کاهش سدیم در ادرار می‌شود (ناتریورز) که بر حجم پلاسما تأثیر می‌گذارد و منجر به تغییر قابل‌توجهی در عملکرد قلبی‌عروقی در حین ورزش می‌شود. علاوه بر این، عدم تعادل سدیم در طول ورزش طولانی‌مدت در یک محیط گرم ممکن است نیروی ایزومتریک را در پاها کاهش دهد.

• اثرات بر روی دندان‌ها

پژوهشی در سوئد نشان داد که بین مصرف نوشیدنی‌های انرژی‌زا و فرسایش دندان رابطه‌ای قوی وجود دارد. مصرف نوشیدنی‌های انرژی‌زا با افزایش ۲٫۴ برابری فرسایش دندان‌ها همراه است. این امر به pH پایین و محتوای قند بالای نوشیدنی‌های انرژی‌زا نسبت داده شده است. علاوه بر این، دانشمندان دریافته‌اند که مصرف نوشیدنی‌های انرژی‌زا ممکن است با ازبین‌بردن لایه اسمیر دندان‌ها منجر به حساسیت بیش از حد عاج دندان شود.

فواید مصرف نوشابه‌های انرژی‌زا

مقدار زیاد کافئین موجود در نوشیدنی‌های انرژی‌زا باعث بهبود حافظه، افزایش هوشیاری و بهبود خلق‌وخوی مصرف‌کننده آن می‌شود. در یک بررسی روی اثر یک نوشیدنی انرژی‌زا رایج در ۳۶ نفر، عملکرد روانی حرکتی (زمان واکنش، تمرکز و حافظه)، هوشیاری ذهنی و استقامت فیزیکی آن‌ها ارزیابی شد و مشاهده شد که مصرف نوشیدنی انرژی‌زا به مقدار قابل‌توجهی استقامت هوازی (حفظ حداکثر ضربان قلب ۶۵-۷۵٪) و عملکرد هوازی (حفظ حداکثر سرعت) را افزایش داد.

تمرکز و حافظه نیز به مقدار قابل‌توجهی بهبود یافت که نشان‌دهنده افزایش هوشیاری ذهنی بود. در یک بررسی دیگر تأثیر مصرف نوشیدنی‌های انرژی‌زا بر زمان خستگی در حین تمرین روی تردمیل ارزیابی شد و افزایش قابل‌توجهی در زمان احساس خستگی مشاهده شد.

علاوه بر این نتایج یک تحقیق اخیراً گزارش داده است که مصرف تقریباً ۳ میلی‌گرم به‌ازای کیلوگرم وزن بدن کافئین در قالب نوشیدنی‌های انرژی‌زا عملکرد فیزیکی والیبالیست‌های زن را به طور قابل‌توجهی بهبود می‌بخشد. در تحقیقی دیگر روی ۴ نفر، هم عملکرد شناختی و هم خلق‌وخو در افراد نیمه‌خوابی که نوشیدنی‌های انرژی‌زا مصرف می‌کردند به طور قابل‌توجهی بهبود یافت و آن‌ها توانستند سطح هوشیاری اولیه خود را برای مدت ۶ ساعت حفظ کنند.

تحقیقاتی نیز اثرات رفتاری نوشیدنی‌های انرژی‌زا حاوی کافئین، گلوکز، تورین و ویتامین‌ها را بررسی کرده‌اند. این تحقیقات بهبود در عملکرد دوچرخه‌سواران هوازی و بی‌هوازی، افزایش توجه و سرعت واکنش و بهبود عملکرد رانندگان را مشاهده کرده‌اند. علاوه بر این ترکیب کافئین و گلوکز در نوشیدنی‌های انرژی‌زا ممکن است خواص بازیابی توان ذهنی را نیز داشته باشد.

نوشیدنی‌های انرژی‌زا منبعی از کافئین هستند که افراد ممکن است جایگزین قهوه یا چای کنند. بااین‌حال، این نوشابه‌ها حاوی مقادیر زیادی قند نیز هستند. مصرف نوشیدنی‌های انرژی‌زا برای گروه‌های آسیب‌پذیر ازجمله کودکان، نوجوانان، زنان باردار و افرادی که دارای بیماری‌هایی مانند دیابت و بیماری‌های قلبی‌عروقی هستند، مضر است. بزرگ‌سالانی که مصرف نوشیدنی‌های انرژی‌زا را انتخاب می‌کنند، باید برچسب اطلاعات تغذیه‌ای آن را ازنظر محتوای کافئین بررسی کرده و از مصرف زیاد (بیش از ۲۰۰ میلی‌گرم کافئین در هر نوشیدنی) خودداری کنند؛ همچنین از مصرف این نوشابه‌ها هم‌زمان با الکل نیز باید اجتناب شود.

اگرچه نوشیدنی انرژی‌زا ممکن است اثرات مفیدی بر عملکرد فیزیکی داشته باشند، اما این محصولات ممکن است مضراتی برای سلامتی، به‌ویژه در کودکان و نوجوانان نیز داشته باشند. در واقع مصرف زیاد نوشابه‌های انرژی‌زا ممکن است باعث ایجاد اثرات نامطلوبی روی سیستم قلب و عروق، گوارش، دندان‌ها و اعصاب شود؛ بنابراین با توجه به این واقعیت و افزایش محبوبیت این نوشیدنی‌ها، باید در مصرف نوشیدنی‌های انرژی‌زا احتیاط کرد.

منابع

• Cdc
• nal.usda
• nutritionsource
• Alsunni AA. Energy Drink Consumption: Beneficial and Adverse Health Effects. Int J Health Sci (Qassim). 2015 Oct;9(4):468-74. PMID: 26715927; PMCID: PMC4682602.
• Higgins JP, Tuttle TD, Higgins CL. Energy beverages: content and safety. Mayo Clin Proc. 2010 Nov;85(11):1033-41. doi: 10.4065/mcp.2010.0381. PMID: 21037046; PMCID: PMC2966367.