شیرین‌بیان چیست؟ خواص، عوارض و نحوه مصرف صحیح شیرین‌بیان

 

بررسی شواهد، روش‌های مصرف، عوارض، افت پتاسیم و تداخل‌های داروییشیرین‌بیان گیاهی دارویی با ترکیبات فعالی مانند گلیسیریزین و فلاونوئیدهاست. بعضی کاربردهای دهانی و موضعی آن شواهد اولیه انسانی دارند، اما برای بیشتر ادعاهای درمانی شواهد قطعی وجود ندارد. مصرف زیاد یا طولانی‌مدت نوع حاوی گلیسیریزین می‌تواند فشار خون را بالا ببرد، پتاسیم را کاهش دهد و ریتم قلب را مختل کند

شیرین‌بیان قرن‌ها در فرهنگ‌های مختلف برای مشکلات گوارشی، سرفه و ناراحتی‌های پوستی استفاده شده است؛ اما سابقه مصرف سنتی به‌تنهایی اثربخشی پزشکی را ثابت نمی‌کند. در این مقاله، فواید احتمالی را از ادعاهای اثبات‌نشده جدا می‌کنیم و مهم‌تر از همه توضیح می‌دهیم چه کسانی باید از مصرف منظم یا غلیظ آن پرهیز کنند

شیرین‌بیان چیست؟

شیرین‌بیان گیاهی چندساله از خانواده حبوبات است و معمولاً ریشه و ریزوم آن مصرف می‌شود. نام علمی شناخته‌شده آن Glycyrrhiza glabra است، هرچند گونه‌های دیگری از جنس Glycyrrhiza نیز در فرآورده‌های سنتی و تجاری به کار می‌روند. ریشه گیاه طعم شیرینی دارد و به‌صورت ریشه خشک، پودر، دمنوش، عصاره، قرص مکیدنی، دهان‌شویه و فرآورده موضعی عرضه می‌شود

همه محصولاتی که طعم «لیکوریس» دارند الزاماً حاوی ریشه واقعی شیرین‌بیان نیستند و غلظت ترکیبات فعال نیز در فرآورده‌ها یکسان نیست. بنابراین نمی‌توان اثر و ایمنی یک دمنوش رقیق را مستقیماً به عصاره غلیظ، مکمل یا آب‌نبات حاوی شیرین‌بیان تعمیم داد

ترکیبات مهم شیرین‌بیان؛ گلیسیریزین چه نقشی دارد؟

شیرین‌بیان بیشتر به‌دلیل ترکیبات زیست‌فعال آن بررسی می‌شود، نه به‌عنوان منبع مهم پروتئین، ویتامین یا مواد معدنی. گلیسیریزین یا اسید گلیسیریزیک یکی از مهم‌ترین ترکیبات ریشه است و هم در طعم شیرین و هم در بخش بزرگی از عوارض مصرف خوراکی نقش دارد. متابولیت آن می‌تواند آنزیم 11β-HSD2 را مهار کند و حالتی شبیه افزایش فعالیت هورمون‌های نگه‌دارنده سدیم ایجاد کند؛ پیامد احتمالی آن احتباس آب و سدیم، کاهش پتاسیم و افزایش فشار خون است

ریشه شیرین‌بیان همچنین حاوی فلاونوئیدها و ترکیبات فنولی است که فعالیت آنتی‌اکسیدانی آن‌ها در پژوهش‌ها بررسی شده است. بااین‌حال، وجود آنتی‌اکسیدان در یک گیاه به‌تنهایی به معنی پیشگیری یا درمان بیماری نیست

شیرین‌بیان معمولی و DGL چه تفاوتی دارند؟

فواید احتمالی شیرین‌بیان براساس شواهد انسانی

مرکز ملی سلامت مکمل و یکپارچه آمریکا (NCCIH) تأکید می‌کند که هنوز شواهد باکیفیت کافی برای حمایت روشن از مصرف شیرین‌بیان در هیچ بیماری وجود ندارد. در عین حال، چند کاربرد محدود شواهد مقدماتی انسانی دارند

آفت دهان و گلودرد پس از لوله‌گذاری

برخی مطالعات نشان داده‌اند دهان‌شویه یا غرغره شیرین‌بیان ممکن است اندازه و درد آفت عودکننده را کاهش دهد. قرص مکیدنی یا غرغره شیرین‌بیان پیش از جراحی نیز برای کاهش گلودرد پس از لوله‌گذاری بررسی شده است. این نتایج به فرآورده و شرایط مشخص مربوط‌اند و نباید به مصرف خودسرانه برای هر نوع گلودرد تعمیم داده شوند

کاربرد موضعی برای پوست

ژل‌ها و فرآورده‌های موضعی حاوی شیرین‌بیان در مطالعات مقدماتی برای علائم درماتیت آتوپیک و ترمیم سوختگی بررسی شده‌اند. نتیجه‌ها امیدوارکننده اما ناکافی‌اند و شیرین‌بیان درمان قطعی اگزما، آکنه، لک یا ریزش مو نیست. در صورت ایجاد خارش، قرمزی یا تحریک پوستی باید مصرف قطع شود

مشکلات گوارشی و رفلاکس

برخی فرآورده‌های حاوی شیرین‌بیان، به‌ویژه انواع DGL یا ترکیب‌های چندجزئی، برای سوءهاضمه و علائم گوارشی مطالعه شده‌اند؛ اما شواهد درباره اثر شیرین‌بیانِ تنها بر علائم گوارشی روشن نیست. ترکیب چند گیاه یا مصرف هم‌زمان دارو نیز تشخیص سهم واقعی شیرین‌بیان را دشوار می‌کند. بنابراین نباید آن را درمان قطعی زخم معده، عفونت هلیکوباکتر یا رفلاکس دانست. اگر علائم بازگشت اسید دارید، مقاله «رفلاکس معده» را با انکر «رفلاکس معده» مطالعه کنید

کدام خواص شیرین‌بیان هنوز ثابت نشده‌اند؟

مطالعات آزمایشگاهی یا حیوانی برای شناخت سازوکارها مفیدند، اما نتیجه آن‌ها لزوماً در بدن انسان تکرار نمی‌شود. در حال حاضر شواهد کافی وجود ندارد که مصرف شیرین‌بیان را برای موارد زیر به‌عنوان درمان یا روش پیشگیری توصیه کنیم

• درمان دیابت، کبد چرب یا نفروپاتی دیابتی
• پیشگیری یا درمان سرطان
• درمان آرتریت روماتوئید یا بیماری‌های مزمن التهابی
• درمان افسردگی، خستگی مزمن یا تقویت حافظه
• افزایش باروری، تقویت رحم یا افزایش تستوسترون
• عضله‌سازی، افزایش عملکرد ورزشی یا چربی‌سوزی
• سم‌زدایی یا پاک‌سازی ویژه بدن

برای نمونه، برخی پژوهش‌ها تغییرات کوچکی در وزن یا شاخص‌های متابولیک گزارش کرده‌اند؛ اما احتمال افزایش فشار خون باعث می‌شود شیرین‌بیان انتخاب مناسبی برای خوددرمانیِ کاهش وزن نباشد. درمان بیماری‌های مزمن باید بر تشخیص و روش‌های استاندارد پزشکی استوار باشد

مهم‌ترین عوارض شیرین‌بیان

ریسک اصلی به گلیسیریزین مربوط است و با مقدار مصرف، مدت استفاده، غلظت محصول، میزان نمک رژیم غذایی و وضعیت سلامت فرد تغییر می‌کند. عوارض احتمالی مصرف زیاد یا طولانی‌مدت عبارت‌اند از

• افزایش فشار خون و احتباس آب و سدیم
• کاهش پتاسیم خون
• ورم، سردرد یا ضعف عضلانی
• نامنظمی ضربان قلب و در موارد شدید، عوارض جدی قلبی
• تشدید مشکل در مبتلایان به بیماری قلبی یا کلیوی

شیرین‌بیان چه تأثیری بر فشار خون دارد؟

دریافت زیاد یا مداوم گلیسیریزین می‌تواند باعث احتباس سدیم، کاهش پتاسیم و افزایش فشار خون شود. یک مرور نظام‌مند و فراتحلیل سال ۲۰۲۴ نیز نشان داد فرآورده‌هایی که اسید گلیسیریزیک جزء غالب آن‌ها بود، به‌طور میانگین فشار خون سیستولیک و دیاستولیک را افزایش دادند؛ اما نتایج مربوط به فرآورده‌های غالباً فلاونوئیدی یکسان نبود. این تفاوت نشان می‌دهد نوع فرآورده اهمیت دارد و عنوان کلی «شیرین‌بیان» برای پیش‌بینی اثر کافی نیست

افراد مبتلا به پرفشاری خون یا کسانی که مستعد آن هستند، نباید مصرف منظم دمنوش غلیظ، عصاره یا مکمل حاوی گلیسیریزین را بی‌خطر فرض کنند. برای شناخت عوامل خطر و روش‌های کنترل، مقاله «فشار خون، قاتلی خاموش و بهترین راه نجات از دست آن» را مطالعه کنید

مصرف زیاد شیرین‌بیان و کاهش پتاسیم

کاهش پتاسیم می‌تواند با ضعف، گرفتگی عضلات و اختلال در عملکرد طبیعی قلب همراه باشد؛ اما این علائم اختصاصی نیستند و تشخیص کمبود پتاسیم با آزمایش و ارزیابی پزشکی انجام می‌شود. در صورت تپش یا نامنظمی ضربان قلب، ضعف شدید، ورم یا افزایش قابل‌توجه فشار خون پس از مصرف شیرین‌بیان، مصرف را قطع کنید و برای ارزیابی پزشکی اقدام کنید.

برای آشنایی با عملکرد این ماده معدنی و منابع غذایی آن، مقاله «نقش پتاسیم در بدن چیست و در چه غذاهایی یافت می‌شود» را بخوانید

چه کسانی باید در مصرف شیرین‌بیان احتیاط کنند؟

• افراد مبتلا به فشار خون بالا، بیماری قلبی یا سابقه آریتمی
• افراد مبتلا به بیماری کلیوی، ورم یا اختلال پتاسیم
• افرادی که رژیم غذایی پرنمک دارند
• زنان باردار؛ مصرف زیاد خوراکی شیرین‌بیان در بارداری ایمن تلقی نمی‌شود
• زنان شیرده؛ داده کافی درباره ایمنی مصرف دارویی وجود ندارد
• افرادی که داروی تجویزی مصرف می‌کنند، به‌ویژه داروهای مؤثر بر فشار خون، مایعات بدن یا پتاسیم
• کودکان؛ مصرف دارویی یا مکملی بدون نظر پزشک مناسب نیست

تداخل دارویی شیرین‌بیان

گیاهی‌بودن به معنای نبود تداخل نیست. تداخل شیرین‌بیان با کورتیکواستروئیدها گزارش شده است و اثر آن بر فشار خون و پتاسیم می‌تواند در کنار داروهای قلبی، داروهای فشار خون، ادرارآورها و سایر داروهای مؤثر بر الکترولیت‌ها اهمیت پیدا کند. برخی منابع تداخل‌های دیگری نیز مطرح کرده‌اند، اما شدت و قطعیت همه آن‌ها یکسان نیست؛ بنابراین فهرست بلند داروها نباید جای ارزیابی پزشک یا داروساز را بگیرد

اگر هر نوع داروی تجویزی مصرف می‌کنید، پیش از استفاده منظم از دمنوش غلیظ، عصاره یا مکمل شیرین‌بیان با پزشک یا داروساز مشورت کنید و داروی خود را به‌دلیل مصرف این گیاه قطع یا کم نکنید. مقاله «تداخل غذا و دارو» را مطالعه کنید

روش‌ها و مقدار مصرف شیرین‌بیان

شیرین‌بیان به شکل دمنوش، پودر، عصاره، آب‌نبات، قرص مکیدنی، DGL و محصول موضعی عرضه می‌شود. مقدار گلیسیریزین در این محصولات می‌تواند بسیار متفاوت باشد؛ حتی مقدار موجود در یک فنجان دمنوش به وزن گیاه، گونه، فرآوری و زمان دم‌کشیدن وابسته است. به همین دلیل، یک دوز روزانه ثابت و ایمن برای همه افراد نمی‌توان تعیین کرد

اصل عملی این است: مصرف گهگاهیِ مقدار کم به‌عنوان طعم‌دهنده با مصرف روزانه دمنوش غلیظ یا مکمل یکسان نیست. برای مصرف دارویی، محصولی را انتخاب کنید که مقدار ترکیبات فعال و روش مصرف آن روشن باشد و در صورت وجود بیماری زمینه‌ای یا دارو، نظر متخصص را بپرسید. DGL ممکن است خطرهای مرتبط با گلیسیریزین را کاهش دهد، اما به معنی بی‌خطر بودن مطلق نیست

طرز تهیه دمنوش شیرین‌بیان؛ نکته مهم پیش از مصرف

ریشه خشک شیرین‌بیان برای تهیه دمنوش استفاده می‌شود، اما چون غلظت گلیسیریزین در محصول و نوشیدنی نهایی قابل پیش‌بینی نیست، این دمنوش برای مصرف روزانه و طولانی‌مدت گزینه مناسبی نیست؛ به‌خصوص برای افراد در معرض فشار خون بالا، افت پتاسیم، بیماری قلبی یا کلیوی. برای مشاهده روش آماده‌سازی، می‌توان به رسپی «دمنوش شیرین‌بیان» در حس‌تازگی لینک داد

 سؤالات متداول

آیا شیرین‌بیان فشار خون را بالا می‌برد؟

بله، نوع حاوی گلیسیریزین در مصرف زیاد یا طولانی می‌تواند فشار خون را افزایش دهد؛ شدت اثر به فرآورده و شرایط فرد بستگی دارد

آیا شیرین‌بیان برای معده مفید است؟

برخی فرآورده‌ها برای علائم گوارشی بررسی شده‌اند، اما شواهد درباره شیرین‌بیانِ تنها روشن نیست و نباید جایگزین تشخیص یا درمان رفلاکس و زخم معده شود

DGL چیست؟

فرآورده‌ای است که بخش عمده گلیسیریزین آن حذف شده تا خطرهای مرتبط با این ترکیب کمتر شود. بااین‌حال، اثر و ایمنی آن همچنان به محصول، مدت مصرف و وضعیت فرد بستگی دارد

آیا شیرین‌بیان برای لاغری مناسب است؟

خیر. شواهد موجود آن را به یک روش ایمن و مؤثر کاهش وزن تبدیل نمی‌کند و بعضی فرآورده‌ها می‌توانند فشار خون را افزایش دهند

چه زمانی پس از مصرف باید به پزشک مراجعه کرد؟

تپش یا نامنظمی ضربان قلب، ضعف شدید، ورم، درد قفسه سینه، تنگی نفس یا افزایش قابل‌توجه فشار خون نیازمند قطع مصرف و ارزیابی فوری پزشکی است

جمع‌بندی

شیرین‌بیان گیاهی با ترکیبات فعال واقعی است، اما «طبیعی» بودن آن مجوز مصرف نامحدود نیست. شواهد انسانی برای بعضی کاربردهای دهانی و موضعی مقدماتی است و برای بیشتر ادعاهای رایج—از درمان دیابت و سرطان تا لاغری و افزایش باروری—کافی نیست. مهم‌ترین تصمیم مصرف‌کننده باید بر نوع فرآورده، وجود گلیسیریزین، مقدار و مدت مصرف، بیماری‌های زمینه‌ای و داروهای هم‌زمان استوار باشد. در افراد مبتلا به فشار خون، بیماری قلبی یا کلیوی و در دوران بارداری، مصرف دارویی یا غلیظ بدون نظر متخصص انتخاب مناسبی نیست

منابع علمی پیشنهادی برای درج در مقاله

NCCIH. Licorice Root: Usefulness and Safety. Updated April 2025 https://www.nccih.nih.gov/health/licorice-root

Wu T, et al. Effects of Licorice Functional Components Intakes on Blood Pressure: A Systematic Review with Meta-Analysis. Nutrients. 2024;16(21):3768 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39519602/

Penninkilampi R, et al. The association between consistent licorice ingestion, hypertension and hypokalaemia: a systematic review and meta-analysis. J Hum Hypertens. 2017 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28660884/