فواید و مضرات استفاده از روغن دنبه چیست

دنبه چربی ذخیره‌شده در بدن گوسفند است. نژادهای گوسفند دارای دنبه (آواسی، عمانی، افشاری، لری بختیاری، چالیستوری، بربارین و...) بیشترین پراکندگی را در مناطق نیمه‌خشک آفریقا، آسیا و خاورمیانه دارند. این نژادها گونه‌های سرسختی هستند که به دلیل مقاومت در برابر شرایط سخت و توانایی‌شان در زنده‌ماندن به هنگام محدودیت غذایی شناخته شده‌اند. درواقع دنبه حاصل سازگاری این نژادها با محیط‌زیست خشنشان است. دنبه در شرایط فراوانی غذا در بدن گوسفند تشکیل می‌شود تا در شرایط سخت مورداستفاده قرار گیرد و هنگامی که محدودیت غذایی پیش می‌آید، گوسفندان دارای دنبه توانایی استفاده از این ذخیره انرژی را دارند.

دنبه به‌عنوان منبع غذایی نیز در بسیاری از کشورها استفاده می‌شود. روغن دنبه نیز در صنایع کاربرد دارد و به‌طور گسترده در صنعت شیرینی‌سازی و صنایع غذایی و تولید غذاهای حلال استفاده می‌شود. در این مقاله از وب‌سایت حس تازگی به شناخت روغن دنبه، ارزش غذایی آن، فواید و مضرات استفاده از آن و چگونگی تهیه روغن دنبه می‌پردازیم.

روغن دنبه چیست

دنبه یک ماده سفیدرنگ است که در دمای اتاق به حالت جامد است و روغن دنبه با جداکردن، جوشاندن و صاف‌کردن بافت چربی که اندام‌های حیوانات نشخوارکننده را احاطه کرده است، تهیه می‌شود. جانوران نشخوارکننده شامل گاو، گاومیش، گوسفند، بز و آهو هستند.

روغن دنبه معمولاً برای پخت‌وپز در دمای بالا مانند سرخ‌کردن و برشته‌کردن استفاده می‌شود و مانند سایر چربی‌های جامد پخت‌وپز همچون کره، عمدتاً از چربی‌های اشباع‌شده تشکیل شده است. همچنین روغن دنبه کاربردهای غیرخوراکی زیادی دارد و می‌تواند در ساخت شمع‌ها، صابون‌ها و کرم‌ها و لوسیون‌های موضعی پوست استفاده شود. در واقع ازآنجایی‌که ترکیب روغن دنبه شبیه چربی‌های طبیعی تولیدشده توسط پوست است، می‌توان از آن به‌عنوان مرطوب‌کننده استفاده کرد و برای پوست‌های حساس مطلوب است.

فواید روغن دنبه

درحالی‌که چربی‌های اشباع‌شده درگذشته ناسالم شمرده می‌شدند، خوردن برخی از انواع یا مقادیر کم آن‌ها ممکن است آن‌طور که قبلاً تصور می‌شد مضر نباشد. در اینجا بعضی فواید مصرف روغن دنبه آمده است:

• محتوای اسید استئاریک و اسید لینولئیک

در دنبه، برخی از چربی‌های اشباع‌شده به نام اسید استئاریک وجود دارد که به نظر می‌رسد کلسترول را همچون سایر چربی‌های اشباع‌شده افزایش نمی‌دهد. همچنین دنبه حاوی چربی‌های تک غیراشباع و چند غیراشباع است که سالم هستند. اسید لینولئیک یکی از چربی‌های غیراشباع امگا ۶ است که در چربی‌های حیوانی یافت می‌شود و با مزایای بالقوه سلامتی مانند جلوگیری از تجمع پلاک در شریان‌ها (آترواسکلروز) مرتبط است. بااین‌حال، تحقیقات بیشتری در مورد اثرات اسید لینولئیک موردنیاز است.

• محتوای ویتامین‌های محلول در چربی

علاوه بر چربی، دنبه حاوی ویتامین‌های محلول در چربی است که برای عملکردهای مختلف بدن ازجمله تقویت سیستم ایمنی، سلامت استخوان، عملکرد سلولی و سلامت پوست حیاتی هستند. گونه‌های حیوانی که ۱۰۰٪ از علف تغذیه می‌شوند، دنبه باکیفیت‌تری دارند.

• حاوی اسید هپتادکانوئیک

علی‌رغم وجود تحقیقات فراوان در مورد مضرات استفاده از اسیدهای چرب اشباع و ارتباط آن با افزایش خطر ابتلا به بسیاری از بیماری‌ها، برخی پژوهش‌ها نشان داده‌اند که اسیدهای چرب اشباع علت زمینه‌ای ابتلا به این بیماری‌ها نیستند. اخیراً مشاهده‌شده است که اسیدهای چرب اشباع نیز ممکن است نقش پیشگیری‌کننده در ابتلا به بعضی بیماری‌ها داشته باشند. به‌عنوان‌مثال، مصرف اسیدهای چرب اشباع می‌تواند شدت پانکراتیت را در انسان کاهش دهد. ازاین‌رو مصرف چربی‌های حیوانی غنی از بعضی اسیدهای چرب اشباع خاص ممکن است کارایی درمان‌های بالینی را برای بیماری‌های مختلف افزایش دهد. به‌عنوان مثال یک اسید چرب اشباع بنام اسید هپتادکانوئیک با ابتلا به چندین بیماری ارتباط معکوس دارد و این اسید چرب در روغن دنبه گوسفند به مقدار فراوان یافت می‌شود.

• دارای پتانسیل پیشگیری‌کنندگی از ابتلا به برخی بیماری‌ها

تحقیقات نشان داده‌اند که مصرف اسید هپتادکانوئیک با بیماری عروق کرونر قلب، دیابت نوع ۲ و ام‌اس ارتباط معکوس دارد و همان‌گونه که پیش‌تر ذکر شد، اسید هپتادکانوئیک در روغن دنبه گوسفند به فراوانی یافت می‌شود.

• دارای پتانسیل لازم برای درمان سرطان ریه

بر اساس نتایج تحقیقات انجام‌شده، اسید هپتادکانوئیک اثر ضد تکثیری قابل‌توجهی دارد و اثر مهارکنندگی روی سلول‌های سرطانی ریه دارد. روغن دنبه رشد سلول‌های سرطان ریه را سرکوب می‌کند. مصرف روغن دنبه سرطان ریه را مهار می‌کند و مانع رشد تومور می‌شود و وزن نهایی تومور را کاهش می‌دهد. مضافاً روغن دنبه، مهاجرت سلولی به ناحیه عاری از سلول‌های سرطانی را کاهش می‌دهد. مهاجرت سلولی یکی دیگر از ویژگی‌های کلیدی سلول‌های سرطانی است و مصرف روغن دنبه مهاجرت سلول‌های سرطان ریه را سرکوب می‌کند.

درمجموع می‌توان کفت که روغن دنبه دارای فعالیت ضد توموری در برابر سرطان ریه است، به این معنی که مصرف رژیم غذایی حاوی روغن دنبه ممکن است یک درمان کمکی بالقوه برای سرطان ریه باشد. درواقع می‌توان گفت غذاهای غنی از اسید هپتادکانوئیک ممکن است پتانسیل استفاده درزمینهٔ درمان سرطان ریه را داشته باشند. تعدادی از غذاهای حاوی اسید هپتادکانوئیک عبارت‌اند از دنبه نشخوارکنندگان یا چربی شیر، پالپ رسیده در موز و برخی ریز جلبک‌ها.

• کاهش انتقال‌دهنده‌های گلوکز

جذب چربی‌های اشباع ممکن است سیالیت غشا را کاهش دهد و بر فعالیت عملکردی غشا و پویایی پروتئین غشایی تأثیر بگذارد. در این میان، جذب گلوکز یکی از فعالیت‌های کلیدی غشا است. روغن دنبه سطح انتقال‌دهنده گلوکز را کاهش می‌دهد؛ بنابراین، مصرف چربی‌های اشباع یا تجویز روغن دنبه ممکن است سیالیت غشا و جذب گلوکز را تغییر دهد. علاوه بر این، چربی‌های اشباع سطوح یک پروتئین حیاتی که گلوکز را برای تولید ATP به سلول‌ها منتقل می‌کند، کاهش می‌دهند و به‌این‌ترتیب اثر مهارکنندگی بر فعالیت سلول‌های سرطانی ریه دارند و تکثیر سلول‌های سرطانی را سرکوب می‌کنند.

• دارای پتانسیل درمانی برای بیماری آرتروز

استئوآرتریت نوعی بیماری است که با انحطاط پیش‌رونده غضروف و تظاهرات التهابی موضعی مشخص می‌شود. در بیماری آرتروز بافت غضروف آسیب‌دیده‌ترین بافت است و این بیماری به‌عنوان یک وضعیت پاتولوژیک شناخته‌شده است که باعث ناتوانی جسمی می‌شود. درواقع استئوآرتریت یک بیماری مفصلی دژنراتیو است که با التهاب پیشرفت می‌کند. امروزه از روش‌های درمانی دارویی و غیردارویی برای درمان استئوآرتریت استفاده می‌شود. استفاده از محصولات طبیعی مانند روغن‌های گیاهی یا حیوانی نیز در التیام درد مفصل زانو و آرتریت روماتوئید همواره راهکاری کمک‌کننده بوده است.

روغن دنبه حاوی اسید پالمیتیک ۳۱٫۵%، اسید استئاریک ۳۰%، اسید اولئیک ۲۸% و اسید میریستیک ۴% است. بررسی‌های متعددی نشان داده‌اند که اسیدهای پالمیتیک، اولئیک، لینولئیک، استئاریک و میریستیک اثرات ضدعفونی‌کننده دارند و درواقع مصرف روغن دنبه ممکن است در بهبود آسیب غضروف ناشی از بیماری آرتروز مفید باشد؛ بنابراین ازآنجایی‌که روغن دنبه محصولی طبیعی، ارزان‌قیمت و در دسترس است، می‌تواند همراه با سایر داروها برای جلوگیری از آسیب غضروف مورداستفاده قرار گیرد.

• دارای پتانسیل بالقوه برای درمان اگزما

مردم قرن‌هاست که از روغن دنبه در مراقبت از پوست استفاده می‌کنند. به گفته بنیاد آسم و آلرژی آمریکا، روغن دنبه دارای خواصی است که ممکن است به کاهش علائم پوست خشک، خارش و التهاب در افراد مبتلا به اگزما کمک کند. یکی از دلایلی که روغن دنبه ممکن است به درمان اگزما کمک کند این است که حاوی اسیدهای چرب است که جزئی ضروری از سد پوستی هستند. اخیراً در یک بررسی تحقیقاتی در سال ۲۰۲۰، محققان اثرات اسیدهای چرب غیراشباع چندگانه را برای پیشگیری و درمان بیماری‌های التهابی پوست بررسی کردند. بر اساس این تحقیقات، اسیدهای چرب امگا ۳ و امگا ۶ که روغن دنبه حاوی آن است، ممکن است به بهبود علائم درماتیت (التهاب پوست) کمک کند. اگرچه تحقیقات نشان می‌دهد که برخی از اجزای موجود در روغن دنبه ممکن است برای درمان اگزما مفید باشد، هیچ تحقیقی خاصی در مورداستفاده از روغن دنبه برای درمان علائم اگزما در انسان وجود ندارد.

روغن دنبه به‌عنوان ماده‌ای با خاصیت نرم‌کنندگی، می‌تواند به حفظ رطوبت پوست نیز کمک کند، خشکی پوست را کاهش دهد و آب‌رسانی به پوست را بهبود بخشد و به دلیل وجود ویتامین‌های محلول در چربی، ممکن است در صورت استفاده موضعی باعث بهبود حالت ارتجاعی پوست و ظاهر سالم کلی آن شود. در سال ۲۰۲۲، تحقیقی اثربخشی کرم‌های نرم‌کننده مختلف را بر سلامت پوست در بزرگ‌سالان مبتلا به درماتیت آتوپیک بررسی کرد. نتایج نشان داد که نرم‌کننده‌های حاوی گلیسرول که یکی از اجزای چرب موجود در روغن دنبه است، رطوبت پوست را به‌طور قابل‌توجهی بهبود می‌بخشند.

مضرات روغن دنبه

چربی‌های حیوانی و ازجمله روغن دنبه به دلیل فراوانی اسیدهای چرب اشباع، ناسالم قلمداد می‌شوند زیرا مصرف بیش‌ازحد چربی‌های اشباع باعث ابتلا به چندین بیماری ازجمله چاقی، فشارخون بالا و بیماری‌های قلبی عروقی می‌شود. علاوه بر این تحقیقات نشان داده‌اند که روغن دنبه سبب افزایش مقاومت به انسولین در سلول‌ها می‌شود که این امر می‌تواند زمینه‌ساز ابتلا به دیابت نوع ۲ گردد.

از سوی دیگر تحقیقات انجام‌شده روی موش‌ها نشان داده است موش‌هایی که ۲۰ درصد از رژیم غذایی آن‌ها را روغن دنبه تشکیل می‌دهد، به‌طور معنی‌داری دارای وزن بدن بیشتر و وزن بیضه کمتر می‌شوند. همچنین مصرف روغن دنبه در این موش‌ها سبب کاهش معنی‌دار تعداد اسپرماتوگونی‌ها، ضخامت لایه زایشی و مساحت لوله‌های اسپرم‌ساز می‌شود. درنتیجه می‌توان گفت که مصرف طولانی‌مدت و زیاد روغن دنبه می‌تواند سبب ایجاد هیپوگنادیسم و افزایش احتمال ناباروری در موش صحرایی نر گردد. با توجه به اینکه روغن دنبه حاوی مقادیر بالای اسیدهای چرب اشباع و کلسترول است، هیپوگنادیسم ایجادشده می‌تواند به دلایل احتمالی؛ کاهش جریان خون در بیضه و کاهش سیالیت غشاء سلول‌های این بافت باشد.

طرز تهیه روغن دنبه چگونه است

برای تهیه روغن دنبه باید اول دنبه را خرد کنید و شب تا صبح آن را در آب‌نمک رقیق قرار دهید و صبح آن را آبکش کرده و در ظرفی بریزید و داخل آن یک تا دو لیوان آب بریزید و روی اجاق‌گاز با شعله خیلی کم قرار دهید تا به‌آهستگی داغ شود. برای ازبین‌بردن بوی دنبه، می‌توانید از افزودنی‌های خوش‌بوکننده مانند هل، دارچین، گلاب یا پوست پرتقال استفاده کنید. البته بهترین روش بوگیری دنبه این است که پس از بیرون آوردن آن از آب‌نمک، اضافه آب را دور ریخته و دنبه را با شیر محلی بجوشانید و چند عدد هل به آن اضافه کنید. برای ایجاد رنگ طلایی روغن دنبه می‌توانید به آن زردچوبه اضافه کنید.

ارزش غذایی روغن دنبه

تجزیه‌وتحلیل بافت دنبه نشان می‌دهد که ترکیب دنبه ۸۷٫۸ درصد چربی، ۹٫۹۸ درصد آب و ۲٫۲۵ درصد پروتئین است. دنبه حاوی ۴۷٫۷ درصد اسید چرب غیراشباع است که اسید اولئیک ۴۳٫۶ درصد آن را تشکیل می‌دهد. دنبه همچنین حاوی سطوح نسبتاً بالایی از اسیدهای چرب غیراشباع چندگانه (PUFA) و اسیدهای چرب مغذی است که دارای مزایایی برای سلامتی است. مشاهده‌شده است که محتوای اسید اولئیک و اسید لینولئیک در دنبه به ترتیب بین ۴۱٫۵۱ و ۴۹٫۷ و بین ۲٫۶۲ و ۵٫۷ درصد متغیر است. بااین‌حال، ترکیب اسیدهای چرب موجود در دنبه تحت‌تأثیر نژاد، سن، جنس و شرایط تغذیه دام است. همچنین خصوصیات چربی‌های موجود در دنبه مشابه سایر چربی‌های حیوانی ازجمله چربی خوک است، اما دنبه نقطه ذوب پایین‌تری دارد. ترکیبات موجود در ۱۰۰ گرم دنبه پخته به‌قرار زیر است:

Energy	۸۹۷	kcal		3/1/2009
Energy	۳۷۵۰	kJ		3/1/2009
Total lipid (fat)	۹۹٫۵	g		3/1/2009
Ash	۰٫۵	g		3/1/2009
Sodium, Na	۱۵۰	mg		3/1/2009
Zinc, Zn	۰٫۱۱	mg		3/1/2009
Choline, total	۴۲٫۲	mg		3/1/2007
Vitamin E (alpha-tocopherol)	۰٫۶	mg		1/1/2003
Vitamin D (D۲ + D۳), International Units	۱۰۱	IU		3/1/2009
Vitamin D (D۲ + D۳)	۲٫۵	µg		3/1/2009
Vitamin D۳ (cholecalciferol)	۲٫۵	µg		3/1/2009
Vitamin K (phylloquinone)	۰	µg		1/1/2003
Fatty acids, total saturated	۳۹	g		3/1/2009
SFA ۱۰: ۰	۰٫۱	g		3/1/2009
SFA ۱۲: ۰	۰٫۱۹۹	g		3/1/2009
SFA ۱۴: ۰	۱٫۲۹	g		3/1/2009
SFA ۱۶: ۰	۲۳٫۷	g		3/1/2009
SFA ۱۸: ۰	۱۳٫۴	g		3/1/2009
Fatty acids, total monounsaturated	۴۴٫۹	g		3/1/2009
MUFA ۱۶: ۱	۲٫۶۹	g		3/1/2009
MUFA ۱۸: ۱	۴۱	g		3/1/2009
MUFA ۲۰: ۱	۰٫۹۹۵	g		3/1/2009
Fatty acids, total polyunsaturated	۱۱٫۱	g		3/1/2009
PUFA ۱۸: ۲	۱۰٫۱	g		3/1/2009
PUFA ۱۸: ۳	۰٫۹۹۵	g		3/1/2009
Cholesterol	۹۵	mg		3/1/2009

 

جمع‌بندی

دنبه ذخیره انرژی در بدن گوسفند و سایر نشخوارکنندگان، از قبیل گاو، گاومیش، بز و آهو است. روغن دنبه که از دنبه تهیه می‌شود در صنایع غذایی، شمع‌سازی و تولید محصولات مراقبت از پوست مورداستفاده قرار می‌گیرد. افزودن روغن دنبه به رژیم غذایی یا استفاده موضعی از آن بر روی پوست، فواید بالقوه‌ای برای بدن دارد. بااین‌حال، مصرف زیاد چربی‌های اشباع‌شده همچنان با کاهش سلامت قلب و افزایش احتمال ابتلا به بیماری‌های قلبی و عروق مرتبط است، بنابراین بهتر است استفاده از روغن دنبه به‌عنوان روغن پخت‌وپز در حد تعادل باشد و از مصرف مداوم و مکرر آن اجتناب شود.

منابع

• nal.usda
• healthline
• mayoclinic
• Öztürk, K.; Yılmaz Oral, Z.F.; Kaya, M.; Kaban, G. The Effects of Sheep Tail Fat, Fat Level, and Cooking Time on the Formation of Nε-(carboxymethyl)lysine and Volatile Compounds in Beef Meatballs. Foods2023, 12, 2834. https://doi.org/10.3390/foods12152834
• S. Kamel, Characteristics, Composition and Oxidative Stability of Sheep Tail Tallow, Canadian Institute of Food Science and Technology Journal, Volume 16, Issue 1, 1983, Pages 76-78,
• Xu C, Zhang L, He H, Liu X, Pei X, Ma T, Ma B, Lin W, Zhang B. Sheep tail fat inhibits the proliferation of non-small-cell lung cancer cells in vitroand in vivo. Front Pharmacol. 2022 Aug 11;13:917513. doi: 10.3389/fphar.2022.917513. PMID: 36034869; PMCID: PMC9403308.
• Cimen, F.K. & Kockara, Nizamettin & Turkoglu, Murat & Dundar, C. & Cetin, Nihal & Suleyman, Bahadir & Coban, A. & Yarali, Oguzhan & Malkoç, Ismail & Suleyman, H.. (2017). Effect of sheep tail fat on the knee joint cartilage injury induced in rats with formalin. International Journal of Clinical and Experimental Medicine. 10. 7573-7581.
• Refka Ben Ettoumia, Jean Vernet, Isabelle Ortigues-Marty, Khemais Kraiem, Linda Majdoub-Mathlouthi, In fat-tailed sheep, variation of energy intake affected growth performances, carcass muscle and tail fat, without modifying carcass fat: A meta-analysis, Small Ruminant Research,
• Volume 217, 2022, 106838,
• Unsal M, Gökalp HY, Nas S. Basic chemical characteristics of fresh, non-packed and vacuum-packed sheep-tail and tail-fat stored frozen for different periods. Meat Sci. 1995;39(2):195-204. doi: 10.1016/0309-1740(94)p1820-l. PMID: 22059825.
• ایزی، سمیرا، حسینی، مهران، حسن زاده طاهری، مهسا، جهانی، فرناز، افشار، محمد، و حسن زاده طاهری، محمدمهدی. (1395). اثرات مصرف رژیم غذایی حاوی روغن دنبه بر سیستم تولید مثلی موش صحرایی نر. مجله علمی دانشگاه علوم پزشکی بیرجند، 23(1)، 1-9. SID. https://sid.ir/paper/95438/fa
• هدایتی فر، روشنک. (1396). بررسی میزان ایزومرهای ترانس و درصد اسیدهای چرب در روغن‌های حیوانی و دنبه مصرفی در استان لرستان. یافته، 19(2 (پیاپی 72))، 1-8. https://sid.ir/paper/79815/fa
• فاطمی طباطبایی، سیدرضا، موری بختیاری، نغمه، ملکیان، عبدالرضا، کریمیان، عباس، ایوانی، سعید، نوری، سیدمحمدعلی، اشکیانی، پویا، و نقاش پور، فریناز. (1392). القای دیابت نوع 2 تجربی با استفاده از روغن‌های زیتون و دنبه در موش صحرایی. مجله غدد درون ریز و متابولیسم ایران، 15(2 (مسلسل 68))، 174-182. https://sid.ir/paper/27515/fa
• ایزی، سمیرا، حسن زاده طاهری، محمدمهدی، حسینی، مهران، و زردست، محمود. (1394). بررسی اثرات مصرف بلند مدت چربی‌های اشباع (روغن دنبه) بر پارامترهای مورفومتریک بافت بیضه در موش‌های صحرایی: ضرورت تغییر نگرش در مصرف روغن‌ها (محوریت تحقیقات بنیادی و کیفی در مراقبت‌های نوین). همایش کشوری پژوهش در توسعه سلامت-مراقبت های نوین. https://sid.ir/paper/861946/fa