از فواید تا عوارض استفاده از خرفه

خرفه نوعی سبزی دارای برگ سبز و بسیار مغذی است که در بسیاری از فرهنگ‌ها به‌عنوان علفی هرز شناخته می‌شود. شاید با نگاه‌کردن به گل‌های زرد ریز یا برگ‌های سبز لاستیکی خرفه نتوانید بپذیرید که خرفه توسط سازمان بهداشت جهانی به‌عنوان یکی از پرمصرف‌ترین گیاهان دارویی در جهان شناخته‌شده است. خرفه را می‌توان به‌صورت خام یا پخته مصرف کرد. این گیاه دارای ساقه‌های قرمز و برگ‌های کوچک و سبزرنگ است. طعم آن کمی‌ترش یا شور، شبیه به اسفناج و شاهی است. می‌توان از آن مشابه اسفناج و کاهو در سالاد یا ساندویچ استفاده کرد. در این مقاله از وب‌سایت حس تازگی به شناخت خرفه، ارزش غذایی آن، عوارض مصرف خرفه و بهترین روش مصرف آن می‌پردازیم.

گیاه خرفه چیست

خرفه با نام علمی Portulaca oleracea که به نام خروسک نیز شناخته می‌شود، در سراسر جهان یافت می‌شود. در ایالات متحده، اغلب به‌عنوان علفی هرز در نظر گرفته می‌شود؛ اما در سایر نقاط جهان، مصرف خوراکی و دارویی دارد. در مکزیک، آن را وردولگا می‌نامند و در دستور پخت غذاهای مختلف گنجانده شده است. در طب سنتی چینی، خرفه به‌عنوان «نوعی سبزی برای طولانی کردن عمر» شناخته می‌شود. ازآنجایی‌که خرفه گیاهی است که می‌تواند آب را در خود نگه دارد و 93 درصد آن را آب تشکیل داده است، در آب‌وهوایی که بسیاری از گیاهان دیگر دوام نمی‌آورند، رشد می‌کند. درواقع خرفه در خشک‌سالی و همچنین خاک بسیار شور یا دارای کمبود مواد مغذی دوام می‌آورد و ساختار مقاومش آن را به گزینه‌ای عالی برای مناطق بسیار خشک و گرم تبدیل کرده است. این گیاه فواید زیادی نیز برای سلامتی دارد.

خواص خرفه چیست

مصرف خرفه فواید زیادی را به همراه دارد که در ادامه به آن‌ها می‌پردازیم.

خرفه سرشار از آنتی‌اکسیدان است.

رادیکال‌های آزاد مولکول‌های ناپایداری در بدن هستند که باعث آسیب سلولی می‌شوند. آنتی‌اکسیدان‌ها ترکیبات خاصی هستند که در گیاهان و یافت می‌شوند و با رادیکال‌های آزاد مبارزه می‌کنند. خرفه حاوی مقدار زیادی آنتی‌اکسیدان است، ازجمله

• ویتامین A: از سلامت چشمان محافظت می‌کند و همچنین عملکرد سیستم ایمنی را تقویت می‌کند. همچنین برای سلامت اندام‌ها حیاتی است، زیرا باعث تقسیم سلولی مطلوب می‌شود.
• بتاکاروتن: در بدن به ویتامین A تبدیل می‌شود. توانایی آن در کاهش تعداد رادیکال‌های آزاد در بدن می‌تواند به کاهش خطر ابتلا به سرطان کمک کند.
• ویتامین C: کلاژن و رگ‌های خونی را در حالت مناسب نگه می‌دارد و به بهبود جراحات کمک می‌کند.
• گلوتاتیون: خاصیت ضد سرطانی دارد. برگ‌های خرفه حاوی گلوتاتیون بیشتری نسبت به اسفناج هستند.
• ملاتونین: نه‌تنها به بهبود خواب کمک می‌کند، بلکه التهاب را کاهش می‌دهد، به عملکرد سیستم ایمنی کمک می‌کند و برای کنترل فشارخون مفید است.
• Betalain: اگرچه تحقیقات بیشتری باید بر روی این ریزمغذی انجام شود، اما به نظر می‌رسد این ماده طبیعی که به ساقه‌های خرفه رنگ متمایل به قرمز می‌دهد، دارای خواص ضدویروسی، ضدباکتریایی و ضدقارچی است.

مصرف خرفه خطر ابتلا به سرطان را کاهش می‌دهد.

خرفه حاوی چندین ترکیب ازجمله فلاونوئیدها، آلکالوئیدها و پلی‌ساکاریدها است که با فعالیت ضد سرطانی مرتبط هستند. همچنین تحقیقات نشان می‌دهند که برخی از این مواد ممکن است زمانی برای درمان سرطان مورداستفاده قرار گیرند. بااین‌حال انجام تحقیقات بیشتر در این مورد ضروری است.

مصرف خرفه با حفظ سلامت قلب مرتبط است.

خرفه حاوی دو نوع اسید چرب امگا 3، ALA و EPA است. ALA در بسیاری از گیاهان یافت می‌شود، اما EPA بیشتر در محصولات حیوانی (مانند ماهی‌های چرب) و جلبک‌ها یافت می‌شود. در مقایسه با سایر سبزی‌ها، خرفه میزان ALA فوق‌العاده بالایی دارد و ALA موجود در آن 5-7 برابر بیشتر از اسفناج است. جالب اینجاست که خرفه حاوی مقادیر کمی از EPA نیز هست. این چربی امگا 3 در بدن فعال‌تر از ALA است و معمولاً در گیاهانی که در خشکی رشد می‌کنند یافت نمی‌شود. درواقع، خرفه دارای بالاترین میزان اسیدهای چرب امگا 3 در بین گیاهان است. اسیدهای چرب امگا 3 می‌توانند سلامت شریان‌ها را حفظ کرده و از ابتلا به سکته مغزی، حملات قلبی و سایر اشکال بیماری قلبی جلوگیری کنند. اسیدهای چرب امگا 3 همچنین می‌تواند به کاهش خطر زوال عقل و برخی از انواع سرطان ازجمله سرطان سینه کمک کنند. همچنین خرفه منبع خوبی از پتاسیم است. پتاسیم ماده‌ای معدنی است که به تنظیم فشارخون کمک می‌کند. مصرف زیاد پتاسیم با کاهش خطر سکته مغزی مرتبط است و همچنین ممکن است خطر ابتلا به بیماری قلبی را کاهش دهد.

خرفه در کنترل قند خون مؤثر است.

تحقیقات نشان می‌دهند که خوردن خرفه می‌تواند قند خون ناشتا را کاهش دهد. اگر مبتلا به دیابت نوع 2 هستید، این خاصیت خرفه می‌تواند کمک بزرگی باشد. اگرچه تحقیقات بیشتری باید در این مورد انجام شود، اما داده‌های حاصل از تحقیقات انجام‌شده نشان می‌دهند که خرفه می‌تواند به کاهش وزن در افرادی که دارای شاخص توده بدنی (BMI) بالا هستند نیز کمک کند و رسیدن به وزن مناسب یکی از بهترین راهکارها برای کنترل قند خون و پیشگیری از ابتلا به عوارض ناشی از دیابت است.

مصرف خرفه به حفظ سلامت استخوان‌ها کمک می‌کند.

خرفه سرشار از دو ماده معدنی لازم برای سلامت استخوان‌ها یعنی کلسیم و منیزیم است. بدن کلسیم نمی‌سازد، بنابراین برای داشتن استخوان‌ها و دندان‌های قوی باید کلسیم را به شکل مداوم از غذا دریافت کنید. حدود 60 درصد از منیزیمی که در بدن وجود دارد در استخوان‌ها ذخیره می‌شود. این مقدار منیزیم به تولید سلول‌های استخوان‌ساز کمک می‌کند و هورمونی را کنترل می‌کند که به بدن در استفاده از کلسیم کمک می‌کند. همچنین منیزیم در بیش از 300 واکنش آنزیمی در بدن نقش دارد و ممکن است از ابتلا به بیماری قلبی و دیابت نوع 2 نیز پیشگیری کند. دریافت کافی این دو ماده معدنی می‌تواند سلامت استخوان‌ها را بهبود بخشد و از عوارض پوکی استخوان و پیری جلوگیری کند. خرفه دارای مقادیر کمی فسفر نیز هست که این ماده معدنی هم در ساختار استخوان‌ها نقش دارد.

مصرف خرفه فواید دیگری نیز دارد.

تحقیقات نشان می‌دهند که مواد طبیعی موجود در خرفه ممکن است در موارد زیر کمک‌کننده باشند.

• التیام زخم
• سلامت کبد
• مشکلات گوارشی (مانند زخم معده)
• عفونت‌های ویروسی
• عفونت‌های باکتریایی
• عفونت‌های مخمری

ارزش غذایی خرفه

خرفه سرشار از فولات است، نوعی ویتامین B که در بسیاری از فعالیت‌های بدن، از بینایی گرفته تا سلامت مغز نقش دارد. زنان باردار باید روزانه حداقل 400 میکروگرم فولات دریافت تا از بروز نقص‌های مادرزادی در جنینشان پیشگیری کنند. همچنین دارای بسیاری از مواد مغذی است. 100 گرم خرفه ترکیبات زیر را دارد:

• ویتامین A (از بتاکاروتن): 26 درصد DV.
• ویتامین C 35: درصد از DV.
• منیزیم: 17 درصد از DV.
• منگنز: 15 درصد DV.
• پتاسیم: 14 درصد از DV.
• آهن: 11 درصد از DV.
• کلسیم: 7 درصد از RDI.
• کالری: 16
• پروتئین: 2 گرم
• چربی: کمتر از 1 گرم
• کربوهیدرات: 2.39 گرم
• کولین: 12.8 میلی‌گرم

همچنین خرفه حاوی مقادیر کمی ویتامین B1، B2، B3، فولات، مس و فسفر است. جالب اینجاست که تمام این مواد مغذی را می‌توانید تنها با دریافت 16 کالری به دست آورید. این امر باعث می‌شود خرفه یکی از مغذی‌ترین مواد غذایی روی کره زمین تبدیل محسوب شود.

آیا ساقه گیاه خرفه خوردنی است؟

بله، ساقه گیاه خرفه کاملاً خوراکی است و همانند برگ‌های آن سرشار از مواد مغذی و ترکیبات آنتی‌اکسیدانی است. خرفه (Portulaca oleracea) یکی از گیاهان بومی مناطق گرم و خشک ایران است که هم به‌صورت خودرو رشد می‌کند و هم در برخی شهرها کاشته می‌شود. این گیاه از برگ تا ساقه‌اش قابل مصرف است و در بسیاری از مناطق کشور، به‌صورت خام در سالاد یا پخته در غذاهایی مانند آش و خوراک گیاهی استفاده می‌شود.

ارزش غذایی ساقه خرفه

ساقه‌ی خرفه دارای مقدار زیادی اسیدهای چرب امگا-۳ گیاهی، ویتامین‌های A، C، و E و ترکیباتی همچون بتاکاروتن و منیزیم است.
این ترکیبات باعث شده‌اند که مصرف ساقه‌ی خرفه در حفظ سلامت قلب، کنترل کلسترول و بهبود عملکرد مغز نقش مؤثری داشته باشد.

روش مصرف

• به‌صورت خام: می‌توان ساقه‌ی لطیف خرفه را در سالادها یا ماست‌خرفه مصرف کرد.

• به‌صورت پخته: ساقه‌های ضخیم‌تر بهتر است کمی تفت داده یا در آش خرفه و خوراک سبزیجات استفاده شوند.
  در هر دو حالت، این گیاه طعمی خنک و کمی ترش دارد و بهترین گزینه برای فصل تابستان محسوب می‌شود.

خواص درمانی گیاه خرفه

گیاه خرفه از گذشته تا امروز در طب سنتی ایران، یونان و چین جایگاه ویژه‌ای داشته است. ترکیبات زیستی فعال موجود در خرفه باعث شده‌اند که این گیاه در دسته‌ی ابر‌غذاهای طبیعی (Superfoods) قرار گیرد.

1. تقویت سیستم ایمنی

ویتامین C و آنتی‌اکسیدان‌های طبیعی موجود در خرفه باعث تقویت گلبول‌های سفید و افزایش مقاومت بدن در برابر عفونت‌ها می‌شوند.

2. آرامش اعصاب و بهبود خواب

خرفه خاصیت خنک‌کنندگی دارد و می‌تواند دمای بدن و تحریک‌پذیری عصبی را کاهش دهد. مصرف منظم آن در وعده‌ی شام یا همراه دوغ، به آرام‌تر شدن اعصاب و خواب بهتر کمک می‌کند.

3. سلامت پوست و مو

به‌دلیل وجود ویتامین A و ترکیبات ضد‌التهابی، خرفه از پیری زودرس پوست جلوگیری کرده و در ترمیم زخم‌های سطحی نقش دارد.

عوارض مصرف خرفه

خرفه حاوی مواد شیمیایی به نام اگزالات است که با تشکیل سنگ کلیه مرتبط است. درواقع سنگ کلیه رسوبات معدنی بسیار سختی است که در داخل کلیه تشکیل می‌شود و وقتی از مجرای ادراری عبور می‌کند می‌تواند ایجاد درد کند. گاهی اوقات سنگ کلیه در مجرای ادراری گیر می‌کند و مشکلات بیشتری را ایجاد می‌کند. خرفه رشد کرده در سایه ممکن است در مقایسه با گیاهانی که به‌راحتی در معرض نور خورشید قرار می‌گیرند، دارای سطوح بالاتر اگزالات باشد؛ بنابراین اگر مستعد ابتلا به سنگ کلیه هستید، قبل از اینکه بخواهید خرفه مخصوصاً دانه خرفه را به رژیم غذایی خود اضافه کنید، با پزشک خود مشورت کنید. اگرچه دانه‌های خرفه ریز هستند، اما نسبت به سایر قسمت‌های گیاه، اگزالات بیشتری دارند. علاوه بر این اگزالات دارای خواص ضد مغذی است، به این معنی که ممکن است مانع جذب مواد معدنی مانند کلسیم و منیزیم شود.

همچنین خرفه به دلیل ماهیت آبدارش نسبت به سایر سبزی‌ها شورتر است. اگر مراقب مصرف سدیم خود هستید، ممکن است لازم باشد میزان مصرف خرفه خود را محدود کنید. در غیر این صورت، ممکن است نمک زیادی مصرف کنید. اگر باردار یا در حال شیردهی هستید، نیز باید مراقب آنچه می‌خورید باشید؛ بنابراین با پزشک خود در مورد مصرف خرفه مشورت کنید.

 بهترین روش مصرف خرفه چیست

اگرچه برگ‌ها، ساقه‌ها و گل‌های خرفه کاملاً خوراکی هستند، اما خوردن این گیاه تنها در صورتی ایمن است که بدانید کجا و چگونه رشد کرده است. خرفه روییده در حیاط یا پیاده‌رو ازآنجایی‌که معمولاً به‌عنوان علفی هرز شناخته می‌شود، ممکن است سم‌پاشی شده باشد و اثر سموم همچنان بر روی برگ‌هایش باقی‌مانده باشد؛ بنابراین باید آن را قبل از خوردن خوب بشویید.

مزه خرفه ترش و کمی شور و مشابه طعم شاهی یا اسفناج است. خرفه را می‌توان در سالاد و سایر غذاهای حاوی سبزی‌ها استفاده کرد. درواقع می‌توان آن را به‌صورت خام یا پخته مصرف کرد. هنگامی‌که خرفه گرم می‌شود مرطوب و چسبناک می‌شود و این خاصیت باعث می‌شود غلظت‌دهنده مناسبی برای سوپ و خورش باشد. راه‌های دیگری که می‌توانید خرفه را در وعده‌های غذایی خود بگنجانید عبارت‌اند از

• آن را به‌عنوان غذای جانبی تفت دهید یا بخارپز کنید.
• آن را به سیب‌زمینی سرخ‌کرده اضافه کنید.
• با سبزی‌های کبابی مخلوط‌کنید.
• به‌عنوان چاشنی استفاده کنید.
• گل خرفه را روی ماهی بریزید.
• برای تهیه پستو، برگ‌های ریحان را با خرفه جایگزین کنید.
• به‌جای کاهو یا ترشی در ساندویچ قرار دهید.
• در هر دستور پخت غذایی اسفناج را با خرفه جایگزین کنید.
• ساقه ترش خرفه را در ترشی استفاده کنید.
• آن را در املت بپزید.
• تکه‌های ساقه خرفه را در آرد بغلتانید، در تخم‌مرغ هم زده فروکنید، در آرد سوخاری بزنید و سرخ‌کنید.

جمع‌بندی

خرفه گیاهی آبدار است که به‌عنوان علف هرز شناخته می‌شود، اما فواید زیادی نیز برای سلامتی دارد. خرفه دارای برگ‌های گوشتی و سبزرنگ و گل‌های زرد کوچک و سرشار از مواد مغذی ازجمله ویتامین‌های A، C و E و همچنین اسیدهای چرب امگا 3 است. این گیاه طعمی‌ترش و بافتی ترد دارد و می‌توان آن را به سالاد، سوپ و سیب‌زمینی سرخ‌کرده اضافه کرد. در طب سنتی از خرفه به دلیل خواص آنتی‌اکسیدانی و ضدالتهابی برای درمان بیماری‌های مختلف مانند التهاب، مشکلات گوارشی و بیماری‌های پوستی استفاده می‌شده است. تحقیقات نشان می‌دهد که خرفه ممکن است باعث کاهش خطر ابتلا به بیماری قلبی، بهبود عملکرد مغز و کمک به کاهش وزن داشته باشد.

منابع

• Webmd
• Healthline
• nal.usda