مجله حس‌تازگی
تنوع غذایی: نقش و اهمیت آن در بهبود سلامت و پیشگیری از بیماری‌ها

تنوع غذایی: نقش و اهمیت آن در بهبود سلامت و پیشگیری از بیماری‌ها

مطالعه '11

۱۴۰۳/۸/۲۶

1453

تنوع غذایی چیست

تعداد گروه‌های غذایی مختلف که در یک دوره زمانی معین مثل 1 روز، 3 روز، 1 هفته یا 1 ماه مصرف شده‌اند. در این تعریف که براساس تعریف تنوع غذایی کانت می‌باشد، غذاها به 5 گروه اصلی و 23 زیرگروه تقسیم می شوند و بر اساس این‌که فرد از کدام گروه غذایی، بشقاب غذایش را می‌چیند، به تنوع غذایی وی، امتیازی بین 0 تا 10 تعلق می‌گیرد؛ هر چه این عدد بزرگ‌تر باشد، تنوع غذایی او بهتر است.

تنوع غذایی در دو سطح خانوادگی و فردی ارزیابی می‌شود و می‌تواند معیاری تأثیرگذار برای طراحی برنامه‌های کلان غذایی از طریق مسیرهای کشاورزی یا سیاست گذاری باشد. هر چه امتیاز تنوع غذایی برای خانواده‌ها بالاتر باشد، نشان‌دهنده دسترسی اقتصادی بهتر به رژیم غذاییِ متنوع برای اعضای خانواده است. امتیاز تنوع غذایی فرد نماینده تقریبیِ کیفیت رژیم غذایی و کفایت مواد مغذی دریافتیِ اوست.

فواید تنوع غذایی چیست

نتیجه داشتن تغذیه درست، داشتن سبک زندگی سالم و پیشگیری از بیماری‌هاست. دریافت ناکافی ریزمغذی‌ها و تنوع غذایی پایین، چالشی جهانی است، به‎ویژه در میان جمعیت‌هایی که قوتِ غالبشان مواد غذایی نشاسته‌ای است؛ این افراد احتمالاً کمبود ریز مغذی‌های بیشتری دارند. این چالش جهانی باعث شده بسیاری از مردم از یک یا چند نوع سوءتغذیه رنج ببرند.

رابطه سو تغذیه و تنوع غذایی

سوءتغذیه به اشکال مختلف کم‌غذایی و بیش‌غذایی وجود دارد. سوءتغذیه ناشی از کم‌غذایی عبارت است از سو تغذیه ناشی از کمبود انرژی (ماراسموس)، کمبود ریز مغذی‌ها و کمبود پروتئین (ماراسموس و کواشیورکور) که به‌ویژه در کودکان سبب کوتاه‌قدی، لاغری و کمبود وزن نسبت به قد می‌شود. سوءتغذیه مربوط به بیش‌غذایی منجر به اضافه‌وزن و چاقی می‌شود. در گذشته، رویکردهای غذایی بر مصرف تک‌ماده مغذی و روابط آن‌ها با سلامتی تکیه داشتند. اگرچه این رویکرد همچنان ادامه دارد، اما در حال حاضر توصیه‌هایی با تمرکز بر الگوهای غذایی و رژیم غذایی برای پیشگیری از بیماری‌های مزمن غیرواگیر (NCDs) مؤثرتر است. برخی از مطالعات نشان داده‌اند که تنوع غذایی می‌تواند به داشتن وزن در محدوده سالم کمک کند، وضعیت تغذیه را بهبود بخشد و سبک زندگی سالم‌تر را تقویت کند.

عادت_غذایی_سالم_چیست_حس_تازگی_3

ذائقه ایرانی ها در سال های اخیر

در سال‌های اخیر ذائقه غذایی خانواده‌های ایرانی به سمت غذاهای پرکالری و بدون ارزش غذایی سوق پیدا کرده است؛ این امر بر تعداد مبتلایان به بیماری‌های غیرواگیر، مثل دیابت و کبد چرب، در کشور افزوده است. انتخاب و پذیرش رژیم‌های غذایی مختلف به عوامل محیطی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و روانی بستگی دارد. از آنجایی که تأمین سلامت و امنیت غذایی یکی از اهداف راهبردی سند چشم‌انداز 20 ساله کشور است، پژوهشی روی تنوع غذایی خانوارها و عوامل مؤثر بر آن در استان تهران انجام شده که نتایج آن نشان داده تنها 23 درصد از خانوارهای تهرانی تنوع غذایی بالا دارند و حدود 77 درصد خانوارها دارای تنوع غذایی کم یا متوسط هستند. بر اساس این تحقیق، هرچه امتیازِ مولفه‌هایی مثل سن سرپرست خانواده، محل سکونت، ساعات کار سرپرست خانواده و سطح درآمد خانواده بیشتر باشد، تنوع غذایی آن خانواده نیز بیشتر است.

عوامل تاثیز گذار در تنوع غذایی

عوامل متعددی بر تنوع رژیم غذایی خانواده و فرد تأثیر می‌گذارند که عبارت‌اند از دانش تغذیه، عوامل اجتماعی‌اقتصادی، عوامل فرهنگی و امنیت غذایی. دانش و درک تغذیه‌ای روی تأمین مواد اولیه و تکنیک‌های آماده‌سازی غذا مؤثر است. عوامل اجتماعی‌اقتصادی مانند شغل و سطح تحصیلات هم به‌عنوان مؤلفه‌های تعیین‌کننده تنوع رژیم غذایی شناسایی شده‌اند؛ مطالعات نشان داده‌اند که سطح پایین‌تر تحصیلات، با تنوع غذایی کم ارتباط دارد.

در مطالعه‌ای روابط بین ناامنی غذایی خانوار و تنوع غذایی کودکان دبستانی در غنا بررسی شد. ناامنی غذایی در کشورهای کم‌درآمد به‌دلیل فقر، سیاست‌های غذایی ناکارآمد، رویدادهای نامطلوب اقلیمی، تولید ناکافی غذا و مشکل دسترسی به غذا، به‌دلیل زیرساخت‌های حمل‌ونقل ضعیف رخ می‌دهد. این مسئله به معنی دسترسی‌نداشتن فیزیکی و اقتصادی به غذا و نداشتن ثبات دسترسیِ دائمی به مواد غذایی است. در این مطالعه اکثر خانواده‌ها ناامنی غذایی را گزارش کردند، اما درصد ناامنی غذایی در مناطق روستایی بیشتر از شهرها بود. تنوع رژیم غذایی در میان کودکان موردمطالعه کم بود و کودکانی که در خانواده‌های ناامن غذایی زندگی می‌کردند، سه برابر بیشتر رژیم غذایی کم‌تنوع را در مقایسه با خانواده‌های دارای امنیت غذایی دریافت می‌کردند.

در مطالعه‌ای  دیگر برای بررسی تنوع غذایی در سطح خانواده از یک برنامه تغییر رفتار مرتبط با غذا، با هدف افزایش تنوع غذایی استفاده شد. باغ‌های خانگی کوچکی از طریق توزیع رایگان بذر، به کارگران برای بهبود دسترسی به سبزیجات متنوع و مغذی و نیز میوه‌های با رشد سریع اختصاص داده شد. نتایج قبل و بعد از مداخله تغییر رفتار نشان داد که یک افزایش کوچک، اما قابل‌توجه در میانگین تنوع غذایی برای  گروه‌های کارگری به‌وجود آمده است؛ بنابراین می‌توان با طراحی یک برنامه اثرگذار به بهبود تنوع غذایی افراد مختلف جامعه کمک کرد.

در مطالعه‌ای مشابه این، یک نوع برنامه‌ تهیه غذای خانگی در دسترس زنان خانواده قرار گرفت تا تنوع غذایی، امنیت غذایی و احتمال مصرف گروه‌های غذایی غنی از مواد مغذی در آن‌ها بررسی شود. نتایج نشان داد، این زنان گروه‌های غذایی بیشتری در روز مصرف کردند. همچنین در میان این زنان 14 درصد احتمال بیشتر برای استفاده از حداقل پنج گروه غذایی در روز مشاهده شد و خانواده‌های این زنان 6 درصد احتمال کمتری را برای تجربه ناامنی غذایی داشتند.

در چندین مطالعه ارتباط مثبتی بین تنوع رژیم غذایی و کفایت مواد مغذی نشان داده‌ شد، به‌طوری‌که افرادی که طیف متنوعی از غذاها را مصرف می‌کردند به‌احتمال زیاد طیف وسیع‌تری از مواد مغذی ضروری را نیز دریافت می‌کردند؛ همین امر می‌تواند به وضعیت کلی تغذیه و سلامت کودکان و بزرگسالان کمک کند.

برخی از مطالعات نشان داده‌اند که تنوع کلی رژیم غذایی می‌تواند با افزایش تنوع باکتری‌های مفید روده، عوارضِ ناشی از بیماری‌های متابولیک را کاهش دهد. در یک مطالعه سیستماتیک، تنوع غذایی بالاتر در بین گروه‌های اصلی غذایی و تنوع بیشتر در میوه‌ها یا سبزیجات، با کاهش خطر ابتلا به دیابت نوع 2 مرتبط بود. همچنین در همین مطالعه نشان داده شد که امتیاز تنوع غذایی پایین با چاقی ارتباط دارد.

اهیمت تنوع غذایی چیست

اهمیت تنوع غذیی در بیماری سارکوپنی

در مطالعۀ دیگری، اهمیت تنوع غذایی در پیشگیری از سارکوپنی بررسی شد؛ سارکوپنی بیماری پیش‌رونده ناشی از تحلیل توده عضلانی و قدرت عضلانی، به‌ویژه در میان سالمندان، است. در این مطالعه تنوع غذایی 2647 شرکت‌کننده پایین بود و شانس ابتلا به سارکوپنی نیز در آن‌ها بالاتر بود. تنوع غذایی پایین در میان سالمندان با افت شاخص کیفیت زندگی نیز مرتبط است. شاخص کیفیت زندگی مفهومی چند بُعدی است که سلامت و رفاه کلی افراد را نشان می‌دهد.  همچنین در مطالعه‌ای روان‌شناختی، افسردگی با تنوع غذایی مرتبط بود. در یک مطالعه که در آمریکا بررسی شد تنوع غذایی پایین با علائم افسردگی به ویژه در زنان ارتباط داشت. در یک مطالعه کوهورت 11 ساله که 38797 شرکت‌کننده بزرگسال و مسن، با هدف تعیین تنوع غذایی در ابتلا به فراموشی بررسی شدند، نشان داده شد که در میان زنان امتیاز تنوع غذایی با فراموشی رابطه معکوسی دارد، یعنی هر چه امتیاز تنوع غذایی بالاتر باشد، بروز فراموشی کمتر است، گرچه این رابطه در میان مردان دیده نشد.

تنوع غذایی برای کودکان

در مورد کودکان به‌ویژه در سال اول زندگی، تنوع غذایی برای مواجه آن‌ها با  آلرژی‌ها اهمیت دارد. در مطالعه‌ای بیماری‌های آلرژیک در میان کودکان بررسی شد و تنها در 135 نوزاد 1 تا 2 ساله بیماری آلرژیک تشخیص داده شد، نتایج نشان داد در سن 12 ماهگی، تنوع غذایی ارتباط معکوس قابل‌توجهی با بیماری‌های آلرژیک بعدی دارد. کودکان با تنوع غذایی بالاتر کمترین خطر ابتلا به بیماری‌های آلرژیک را در سال‌های بعدی زندگی داشتند.

در بررسی‌های انجام گرفته توسط سیاست‌گذاران و محققان غذا و تغذیه، مهارت‌های آشپزی با کاهش بیماری‌های غیرواگیر مرتبط با رژیم غذایی مرتبط هستند. برخی مطالعات نشان داده‌اند که پخت‌وپز و آماده‌سازی غذا در خانه، احتمالاً با مصرف رژیم غذایی سالم‌تر و افزایش طول عمر همراه است. غذاهای آماده به‌دلیل محتوای کالری، نمک و شکر بالا بر سلامت افراد تأثیر می‌گذارند؛ این در حالی است که غذاهای خانگی سالم‌تر هستند، چرا که از مواد اولیۀ سالم و تازه تهیه می‌شوند؛ در نتیجه خطر بیماری قلبی، دیابت، سرطان و فشارخون بالا را کم می‌کنند.

رابطه تنوع غذایی و بیماری های قلبی

در یک مطالعه  کوهورت چندین ساله در بین تعداد قابل‌توجهی نمونه انسانی، ارتباط بین مصرف غذای خانگی و بیماری‌های قلبی متابولیکی ارزیابی شد. نتایج این مطالعه نشان داد که خوردن غذاهای خانگی به‌طور مکرر، با پیروی بیشتر از رژیم DASH و رژیم‌های مدیترانه‌ای که تنوع غذایی بالایی در کنار مصرف میوه و سبزیجات بیشتر  دارند، سطوح ویتامین C پلاسما را بالا می‌برند. کسانی که بیش از پنج بار در هفته، غذاهای خانگی متنوع می‌خورند، روزانه 62.3 گرم میوه بیشتر و 97.8 گرم سبزیجات  بیشتر مصرف می‌کنند. مصرف مکرر غذاهای خانگی با احتمال داشتن BMI طبیعی و درصد طبیعی چربی بدن همراه خواهد بود. همچنین کسانی که بیش از پنج بار در هفته غذاهای خانگی مصرف می‌کنند، احتمال اضافه‌وزن و درصد چربی اضافی بدنشان به ترتیب 28 و 24  درصد کاهش می‌یابد؛ بنابراین می‌توان گفت که انتظار می‌رود مصرف غذاهای خانگی بر پایه چیدمان تغذیه‌ای متنوعی مثل رژیم مدیترانه‌ای و دَش، به تنوع غذایی افراد بیفزاید.

جمع بندی

 اما حواسمان باشد که رژیم‌های غذایی متنوع، تضمین‌کننده تعادل در رژیم غذایی نیستند. ممکن است فردی رژیم غذایی متنوعی داشته باشد، اما مصرف چربی، پروتئین یا کربوهیدرات خیلی زیاد یا خیلی کمی داشته باشد. حتی تنوع گروه‌های غذایی نیز به‌خودی‌خود تضمین نمی‌کند که کربوهیدرات‌ها، پروتئین‌ها و چربی‌های مصرف شده باکیفیت هستند. با این حال، تنوع غذایی بیشتر می‌تواند با تأثیرگذاری بر تراکم و کفایت ریزمغذی‌ها در رژیم‌های غذایی به سلامت عمومی افراد کمک کند.

منابع

  1. https://www.fantaproject.org/node/1200
  2. https://inddex.nutrition.tufts.edu/data4diets/data-source/dietary-diversity
  3. https://www.fao.org/gift-individual-food-consumption/methodology/indicators-and-summary-statistics/dietary-diversity/en
  4. Weerasekara PC, Withanachchi CR, Ginigaddara GAS, Ploeger A. Understanding Dietary Diversity, Dietary Practices and Changes in Food Patterns in Marginalised Societies in Sri Lanka. Foods. 2020 Nov 13;9(11):1659. doi: 10.3390/foods9111659. PMID: 33202762; PMCID: PMC7696452.
  5. Dello Russo M, Formisano A, Lauria F, Ahrens W, Bogl LH, Eiben G, De Henauw S, Hebestreit A, Intemann T, Hunsberger M, Lissner L, Molnar D, Pala V, Papoutsou S, Santaliestra-Pasias AM, Veidebaum T, Wolters M, Siani A, Russo P; I.Family Consortium. Dietary Diversity and Its Association with Diet Quality and Health Status of European Children, Adolescents, and Adults: Results from the I.Family Study. Foods. 2023 Dec 12;12(24):4458. doi: 10.3390/foods12244458. PMID: 38137262; PMCID: PMC10743104.
  6. Shabanzadeh-Khoshrody M., Javdan E., and Rafati M. 2022. Evaluation of Dietary Diversity of Households and its Effective Factors in Tehran Province. Journal of Agricultural Economics & Development 36(1): 83-97.
  7. Huang Y, Nie F, Jia X. Forty Years after Poverty Reduction in China: The Role of Women's Empowerment in Enhancing Food Security and Diet Diversity. Nutrients. 2023 Jun 15;15(12):2761. doi: 10.3390/nu15122761. PMID: 37375665; PMCID: PMC10302405.
  8. Blakstad MM, Mosha D, Bellows AL, Canavan CR, Chen JT, Mlalama K, Noor RA, Kinabo J, Masanja H, Fawzi WW. Home gardening improves dietary diversity, a cluster-randomized controlled trial among Tanzanian women. Matern Child Nutr. 2021 Apr;17(2):e13096. doi: 10.1111/mcn.13096. Epub 2020 Nov 26. PMID: 33241924; PMCID: PMC7988851.
  9. Zhong C, Guo J, Tan T, Wang H, Lin L, Gao D, Li Q, Sun G, Xiong G, Yang X, Hao L, Yang H, Yang N. Increased food diversity in the first year of life is inversely associated with allergic outcomes in the second year. Pediatr Allergy Immunol. 2022 Jan;33(1):e13707. doi: 10.1111/pai.13707. Epub 2021 Dec 11. PMID: 34843132.
  10. Roduit C, Frei R, Depner M, Schaub B, Loss G, Genuneit J, Pfefferle P, Hyvärinen A, Karvonen AM, Riedler J, Dalphin JC, Pekkanen J, von Mutius E, Braun-Fahrländer C, Lauener R; PASTURE study group. Increased food diversity in the first year of life is inversely associated with allergic diseases. J Allergy Clin Immunol. 2014 Apr;133(4):1056-64. doi: 10.1016/j.jaci.2013.12.1044. Epub 2014 Feb 6. PMID: 24508301
  11. De Vries K, McClafferty B, Van Dorp M, Eiligmann B. Increasing tea productivity through improved nutrition: a call to action 2013. Accessed December, 2021.
  12. Chandrasekaran G, Kumar A. Indian tea industry—drivers and challenges. Int J Curr Multidiscip Stud. 2016;2(4):161–171.
  13. Nizara A. Growth and development of tea industry in Assam. Int J Sci Eng Res. 2013;4(7):227.
  14. Nyhus Dhillon, C., Vossenaar, M., Weiligmann, B., Sanwal, N., Djimeu, E. W., Kneepkens, M., Mushahary, B., Stone, G., & Neufeld, L. M. (2022). A Nutrition Behavior Change Program Moderately Improves Minimum Diet Diversity and Handwashing Behaviors Among Tea Workers in Assam and Tamil Nadu, India. Food and nutrition bulletin, 43(2), 159–170. https://doi.org/10.1177/03795721211070706
  15. Food and Agriculture Organization . Guidelines for measuring household and individual dietary diversity. Rome: The United Nations; c2010–2013.
  16. Chagomoka T, Drescher A, Glaser R, Marschner B, Schlesinger J, Nyandoro G. Women’s dietary diversity scores and childhood anthropometric measurements as indices of nutrition insecurity along the urban–rural continuum in Ouagadougou, Burkina Faso. Food Nutr Res 2016. Jan 1; 60(1): 29425. doi: 10.3402/fnr.v60.29425
  17. Ali S, Chaudry T, Naqvi QU. Effect of maternal literacy on child health: myth or reality. Ann PIMS-Pak Inst Med Sci 2011; 7: 100–3.
  18. Ali NB, Tahsina T, Hoque DM, Hasan MM, Iqbal A, Huda TM, et al.. Association of food security and other socio-economic factors with dietary diversity and nutritional statuses of children aged 6–59 months in rural Bangladesh. PLoS One 2019. Aug 29; 14(8): e0221929. doi: 10.1371/journal.pone.0221929
  19. Ochieng J, Afari-Sefa V, Lukumay PJ, Dubois T. Determinants of dietary diversity and the potential role of men in improving household nutrition in Tanzania. PLoS One 2017. Dec 12; 12(12): e0189022. doi: 10.1371/journal.pone.0189022
  20. Ochieng J, Afari-Sefa V, Lukumay PJ, Dubois T. Determinants of dietary diversity and the potential role of men in improving household nutrition in Tanzania. PLoS One 2017. Dec 12; 12(12): e0189022. doi: 10.1371/journal.pone.0189022
  21. Antwi, J., Quaidoo, E., Ohemeng, A., & Bannerman, B. (2022). Household food insecurity is associated with child's dietary diversity score among primary school children in two districts in Ghana. Food & nutrition research, 66, 10.29219/fnr.v66.7715. https://doi.org/10.29219/fnr.v66.7715

بروزترین مقالات در شبکات اجتماعی