خواصی از زغال‌اخته که شگفت‌زده‌تان می‌کند

زغال‌اخته بومی اروپای مرکزی و جنوبی و بخش‌هایی از غرب آسیا و خاورمیانه است. یونانیان و رومیان باستان از شاخه‌های درخت زغال‌اخته برای تولید نیزه استفاده می‌کردند و پوست آن به‌طور سنتی برای ساخت دسته ابزار و پله‌های نردبان استفاده می‌شد، درحالی‌که در حال حاضر در ایالات‌متحده عمدتاً به‌عنوان یک گیاه زینتی شناخته می‌شود.

هزاران سال است که از میوه زغال‌اخته برای تهیه شربت، ژله، مربا و دیگر محصولات غذایی استفاده می‌شود، اما مصرف زغال‌اخته فوایدی زیادی نیز برای حفظ سلامتی بدن دارد. در این مقاله به شناخت زغال‌اخته، ارزش غذایی آن، فواید مصرف زغال‌اخته و خواص آن، مضرات مصرف زغال‌اخته و موارد منع مصرف آن و بهترین روش مصرف این میوه می‌پردازیم.

زغال‌اخته چیست

زغال‌اخته درختچه کوچکی است که گل‌های زرد آن در اوایل بهار قبل از بیرون آمدن برگ‌ها ظاهر می‌شود و میوه‌های قرمز آن در اواسط تابستان رشد می‌کنند و بالغ می‌شوند. نام لاتین این درختچه Cornus است و از کلمه cornu به معنای شاخ گرفته شده است که به دلیل سختی چوب این درخت است. زغال‌اخته قرن‌ها به‌عنوان یک گیاه دارویی اهمیت داشت، زیرا منبع خوبی از آنتوسیانین و ویتامین C است و در پیشگیری از ابتلا به بسیاری از بیماری‌ها مؤثر بوده است.

ارزش غذایی زغال‌اخته

ترکیبات شیمیایی میوه زغال‌اخته متنوع است و تا حد زیادی به تنوع و همچنین به نوع کشت و شرایط محیطی و اقلیمی محل پرورش زغال‌اخته بستگی دارد و معمولاً دارای ۰٫۱-۰٫۳٪ چربی، ۰٫۴٪ پروتئین، ۲۱٫۷٪ کربوهیدرات، ۰٫۸٪ خاکستر، ۰٫۵٪ فیبر غذایی، ۶٫۶-۲۵٫۲٪ قند کل است. کربوهیدرات اصلی زغال‌اخته گلوکز و پس از آن فروکتوز و ساکارز است. زغال‌اخته همچنین حاوی ۱۵ نوع اسیدآمینه است.

این میوه سرشار از عناصر معدنی ضروری مانند پتاسیم، کلسیم، منیزیم و سدیم نیز است. زغال‌اخته تازه نسبت به پرتقال حاوی دوبرابر اسید اسکوربیک است. زغال‌اخته ویتامین C و ایریدوئید زیادی نیز دارد. سایر ویتامین‌های موجود در این میوه‌ها عبارت‌اند از α-توکوفرول، بیوتین و ریبوفلاوین. غلظت آن‌ها بسته به تنوع و همچنین شرایط آب‌وهوایی متفاوت است. در مقایسه با سایر آب‌میوه‌های گلابی، آلو و سیب، آب زغال‌اخته ۱۰ برابر بیشتر کلسیم دارد. سایر مواد معدنی موجود در زغال‌اخته مانند فسفر، آهن، روی، مس و منگنز در مقادیر کمتری وجود دارند.

علاوه بر این زغال‌اخته سرشار از موادی مانند فلاونوئیدها (آنتوسیانین‌ها، فلاونول‌ها)، اسیدهای فنولیک، تانن‌ها، ترپن‌ها، کاروتنوئیدها، ویتامین‌ها، اسیدهای آلی و اسیدهای چرب است. در میان فلاونوئیدها، اجزای اصلی فلاونول گلیکوزیدها، به‌ویژه کامفرول و کورستین هستند. در میان آنتوسیانین‌های موجود در زغال‌اخته، عمدتاً سیانیدین ۳-O-گالاکتوزید، سیانیدین ۳-O-گلوکوزید، دلفینیدین-۳-O-گالاکتوزید و پئونیدین ۳-O-گلوکزید شناسایی شده‌اند. اسید الاژیک نیز به مقدار کم در زغال‌اخته یافت می‌شود.

فواید و خواص زغال‌اخته چیست

زغال‌اخته در کمربند پهنی از اروپای میانه و جنوبی، از آسیای صغیر و قفقاز گرفته تا منطقه هیمالیا استفاده می‌شود. شواهد باستان‌شناسی استفاده از آن به دوره La Tène (حدود ۴۵۰ قبل از میلاد تا ۱۰۰ پس از میلاد) مربوط می‌شود. استفاده از میوه و برگ‌های زغال‌اخته، سابقه طولانی در طب سنتی چینی نیز دارد.

در تحقیقات انجام‌شده مشخص شده است که عصاره زغال‌اخته خام و سایر قسمت‌های گیاه به دلیل محتوای پلی‌فنولی، طیف وسیعی از فعالیت‌های دارویی مانند فعالیت ضدمیکروبی، ضد دیابت، ضد آترواسکلروتیک، ضد انگلی، ضدسرطان، محافظ سلولی، محافظت از کبد، محافظت از سیستم عصبی و فعالیت‌های ضد پلاکتی و ضد گلوکومیک دارد که در ادامه به برخی از آن‌ها می‌پردازیم:

• اثر آنتی‌اکسیدانی و ضدالتهابی

ترکیبات پلی‌فنلی، آنتوسیانین‌ها و ایریدوئیدها در میوه زغال‌اخته و فلاونوئیدها و اسیدهای فنولیک در برگ‌های این گیاه می‌توانند اثرات آنتی‌اکسیدانی، ضدالتهابی و ضد سرطان‌زایی داشته باشند. ویژگی آنتی‌اکسیدانی زغال‌اخته به نوع گیاه و ژنوتیپ آن بستگی دارد.

• پیشگیری‌کننده از ابتلا به بیماری‌های قلبی و چاقی

زغال‌اخته به دلیل داشتن ترکیبات گیاهی، اثر ضدآتروژنیک دارد و در برابر ابتلا به تصلب شرایین و بیماری‌های قلبی از بدن محافظت می‌کند. این میوه حاوی پلی‌فنول‌هایی است که بر هر سه جزء آترواسکلروز تأثیر می‌گذارد. پتانسیل آنتی‌اکسیدانی بالای زغال‌اخته باعث کاهش قابل‌توجه نشانگرهای التهابی می‌شود.

مصرف زغال‌اخته اثر مطلوبی بر روی طیف لیپیدی نشان داده است. پلی‌فنول‌های شناسایی‌شده در زغال‌اخته هم اثرات مستقیم ضد پلاکتی و هم کاهش واکنش بیش از حد پلاکتی را به واسطه کاهش استرس اکسیداتیو نشان داده‌اند. بررسی‌های بالینی کاهش کلسترول لیپوپروتئین تام و کلسترول بد، تری گلیسرول‌ها، لیپوپروتئین‌ها و بهبود التهاب را پس از القای ترکیبات پلی‌فنولی زغال‌اخته تأیید کرده‌اند.

بنابراین به نظر می‌رسد که زغال‌اخته مشابه سایر مواد مغذی حاوی ترکیبات پلی‌فنلی ممکن است اثرات مفیدی بر قلب و عروق و بیماری‌های مرتبط با چاقی از جمله تصلب شرایین داشته باشد. در واقع زغال‌اخته مانند سایر مواد مغذی قادر به تعامل مطلوب با عوامل خطر آترواسکلروز است و می‌تواند از طریق تأثیر مثبت بر طیف لیپیدی، کاهش رادیکال‌های آزاد و التهاب، بهبود اختلال عملکرد اندوتلیال و وضعیت پروترومبوژنیک به پیشگیری از تصلب شرایین کمک کند.

• اثر ضد دیابتی

به‌تازگی پژوهش انجام‌شده بر روی ۶۰ بیمار مبتلا به دیابت نوع ۲ که به مدت ۶ هفته عصاره زغال‌اخته مصرف کرده بودند و سطوح پلاسمایی قند ناشتا، انسولین، HgbA1C و تری‌گلیسرید و همچنین گلوکز ۲ ساعته پس از غذای آن‌ها مرتباً تحت‌نظر بود، افزایش سطح انسولین و کاهش HgbA1C و TG را در این افراد مشاهده کرد.

محققان این پژوهش به این نتیجه رسیدند که مصرف روزانه عصاره میوه زغال‌اخته با افزایش سطح انسولین، کنترل قند خون را بهبود می‌بخشد و سطح سرمی تری‌گلیسرید را در بیماران بزرگ‌سال دیابتی نوع ۲ کاهش می‌دهد. علاوه بر این در تحقیقی دیگر مصرف زغال‌اخته در مقایسه با مصرف داروی گلی بن کلامید اثر بیشتری بر کاهش قند خون و افزایش انسولین نشان داده است.

 مضرات و منع مصرف زغال‌اخته

مصرف زیاد زغال‌اخته مانند مصرف نامتعادل مواد غذایی دیگر منجر به بروز عوارضی از قبیل ناراحتی‌های گوارشی مانند اسهال و یا افزایش اسید معده می‌شود. همچنین افرادی که داروهای رقیق‌کننده خون مانند وارفارین یا آسپرین مصرف می‌کنند باید از مصرف زیاد این میوه پرهیز کنند؛ زیرا زغال‌اخته اثر رقیق‌کنندگی دارو را افزایش می‌دهد.

بهترین روش مصرف زغال‌اخته

مسلماً بهترین روش مصرف زغال‌اخته مصرف آن به شکل تازه است؛ زیرا بسیاری از ویتامین‌های موجود در آن به‌ویژه ویتامین C حفظ می‌شود. ازآنجاکه زغال‌اخته دارای ویتامین C زیادی است و این ویتامین به گرما حساس است، بنابراین بهتر است این میوه به‌صورت تازه مصرف شود. با این حال چون این میوه در همه فصول در دسترس نیست می‌توان از نوع فریز شده، خشک‌شده و حتی مربای آن نیز در فصول دیگر استفاده کرد. استفاده از این میوه به‌صورت دمنوش نیز از دیگر راه‌های مصرف آن است.

 

به‌طورکلی در ۱۰۰ گرم زغال‌اخته ترکیبات زیر وجود دارد:

 

Nutrition Facts   Portion Size ۱۰۰ g   Amount Per Portion ۶۰ Calories   % Daily Value *   Total Fat g N/A   Sodium ۵٫۸mg ۰ %   Total Carbohydrate ۱۳g ۵ %      Dietary Fiber ۹g ۳۲ %      Sugar ۱۴g     Protein ۲g ۴ %   Calcium ۴۴mg ۳ %   Iron ۲٫۹mg ۱۶ %   Potassium ۳۰۷mg ۷ %

 

طرز تهیه دمنوش زغال‌اخته و دارچین

مواد لازم برای دمنوش زغال اخته و دارچین

زغال‌اخته تازه: دو لیوان

چوب دارچین: یک تکه

هل: دو عدد

آب: دو لیوان

عسل

طرز تهیه دمنوش زغال اخته و دارچین

آب را جوشانده و سپس زغال‌اخته‌ها را به آن اضافه کنید تا پخته شوند.

پس از ده دقیقه زغال‌اخته‌ها را از صافی عبور داده و با پشت یک قاشق، گوشت آن را از هسته جدا کرده و آن را صاف کنید.

مایع به‌دست‌آمده را با دارچین، هل و عسل داخل یک قوری ریخته و دم کنید.

بعد از گذشت ۲۰ دقیقه دم‌نوش شما آماده است.

 

دمنوش زغال‌اخته و چای سبز

مواد لازم برای دمنوش زغال اخته و چای سبز

زغال‌اخته تازه: ده عدد

آب جوش: یک لیوان

چای سبز: یک قاشق غذاخوری

طرز تهیه دمنوش زغال اخته و چای سبز

در یک لیوان آب جوش، زغال‌اخته‌ها و چای سبز را به مدت بیست دقیقه دم گذاشته و پس‌ازاینکه سرد شد، میل کنید.

دمنوش زغال‌اخته و چای سیاه

مواد لازم برای دمنوش زغال اخته و چای سیاه

زغال‌اخته تازه: یک فنجان

آب جوش: دو لیوان

آب‌لیمو: یک قاشق چای‌خوری

عسل: یک قاشق غذاخوری

طرز تهیه دمنوش زغال اخته و چای سیاه

زغال‌اخته‌ها را در آب جوش بریزید و بیست دقیقه بجوشانید.

سپس آن را از صافی رد کرده و گوشت و هسته را از هم جدا کنید.

این مواد را با چای سیاه تازه‌دم شده مخلوط کرده و پس از سردشدن نوش جان کنید.

می‌توانید دمنوش را بنا به ذائقه خود شیرین یا ترش میل کنید.

جمع‌بندی

زغال‌اخته درختچه‌ای بومی اروپا و آسیای غربی است که نه‌تنها به‌خاطر میوه‌های ترش و خوش‌طعمش بلکه به‌خاطر فواید بالقوه‌اش برای سلامتی نیز موردتوجه است. زغال‌اخته سرشار از ویتامین C، آنتی‌اکسیدان‌ها و مواد معدنی مانند پتاسیم و منگنز است.

این مواد مغذی برای تقویت عملکرد سیستم ایمنی، کاهش التهاب و بهبود سلامت عمومی اهمیت دارند. محتوای آنتی‌اکسیدانی بالای این میوه به محافظت از سلول‌های بدن در برابر آسیب ناشی از رادیکال‌های آزاد کمک می‌کند و خطر ابتلا به بیماری‌های مزمن را کاهش می‌دهد.

تحقیقات نشان می‌دهند که مصرف زغال‌اخته ممکن است در پیشگیری از ابتلا به تصلب شرایین و بیماری‌های قلبی مفید باشد. علاوه بر این، این میوه به دلیل محتوای فیبر بالا تأثیر مثبتی بر سلامت دستگاه گوارش دارد و می‌تواند به هضم غذا کمک کرده و سلامت روده را بهبود بخشد.

منابع

• plants
• nutritionvalue
• naturewalk
• Lietava J, Beerova N, Klymenko SV, Panghyova E, Varga I, Pechanova O. Effects of Cornelian Cherry on Atherosclerosis and Its Risk Factors. Oxid Med Cell Longev. 2019 Feb 17;2019:2515270. doi: 10.1155/2019/2515270. PMID: 30911343; PMCID: PMC6397968.
• Hatice Merve Bayram, S. Arda Ozturkcan,Bioactive components and biological properties of cornelian cherry (Cornus mas L.): A comprehensive review,Journal of Functional Foods,Volume 75, 2020, 104252,
• Szczepaniak, O.M., Kobus-Cisowska, J., Kusek, W. et al.Functional properties of Cornelian cherry (Cornus mas): a comprehensive review. Eur Food Res Technol 245, 2071–2087 (2019). https://doi.org/10.1007/s00217-019-03313-0
• Lidiková, J., Čeryová, N., Grygorieva, O. et al.Cornelian cherry (Cornus mas) as a promising source of antioxidant phenolic substances and minerals. Eur Food Res Technol 250, 1745–1754 (2024). https://doi.org/10.1007/s00217-024-04513-z
• GOZLEKCI, S. & Esringü, aslıhan & Eyduran, Sadiye & AKIN, M. & BOZOVIC, D. & NEGREANU-PIRJOL, T. & Sağbaş, Halil. (2017). Mineral content of cornelian cherry (Cornus mas L.) fruits. Oxidation Communications. 40. 301-308.
• Dinda B, Kyriakopoulos AM, Dinda S, Zoumpourlis V, Thomaidis NS, Velegraki A, Markopoulos C, Dinda M. Cornus mas L. (cornelian cherry), an important European and Asian traditional food and medicine: Ethnomedicine, phytochemistry and pharmacology for its commercial utilization in drug industry. J Ethnopharmacol. 2016 Dec 4;193:670-690. doi: 10.1016/j.jep.2016.09.042. Epub 2016 Oct 2. PMID: 27705748.