بیماری های ریه چیست و چه خطراتی دارد

بیماری‌های ریه مجموعه‌ای از اختلال‌ها هستند که می‌توانند راه‌های هوایی، کیسه‌های هوایی، بافت ریه، رگ‌های ریوی، پرده اطراف ریه یا عضلات تنفسی را درگیر کنند  آسم، بیماری مزمن انسدادی ریه، ذات‌الریه، سل، فیبروز ریوی، آمبولی ریه و سرطان ریه از نمونه‌های مهم‌اند  خطر هر بیماری به علت، شدت، سرعت شروع، سن و وضعیت سلامت فرد بستگی دارد و تشخیص فقط براساس یک علامت مانند سرفه امکان‌پذیر نیست

ریه چه کاری در بدن انجام می‌دهد؟

ریه‌ها بخش اصلی دستگاه تنفسی‌اند  با هر دم، هوا از راه بینی یا دهان و سپس نای و نایژه‌ها به کیسه‌های هوایی بسیار ریز یا آلوئول‌ها می‌رسد  اکسیژن در این بخش وارد خون می‌شود و دی‌اکسیدکربن از خون به ریه برمی‌گردد تا با بازدم دفع شود  دیافراگم، عضلات قفسه سینه، رگ‌های خونی و مغز نیز در تنظیم این فرایند نقش دارند

بیماری می‌تواند با تنگ‌کردن راه‌های هوایی، پرکردن آلوئول‌ها با مایع یا ترشح، سفت و زخمی‌کردن بافت ریه، مسدودکردن رگ‌های ریوی یا محدودکردن حرکت قفسه سینه تنفس را دشوار کند

بیماری‌های ریه چیست؟

بیماری ریوی یک عنوان واحد برای یک مشکل مشخص نیست  این اصطلاح صدها وضعیت حاد یا مزمن را در بر می‌گیرد  بعضی بیماری‌ها عفونی و کوتاه‌مدت‌اند، برخی ژنتیکی یا شغلی‌اند و بعضی دیگر مانند آسم یا فیبروز ریوی به پیگیری طولانی‌مدت نیاز دارند

مهم‌ترین انواع بیماری‌های ریه

آسم

آسم یک بیماری مزمن راه‌های هوایی است که می‌تواند باعث خس‌خس، سرفه، احساس فشار قفسه سینه و تنگی نفس شود  علائم ممکن است با عفونت، ورزش، آلرژن‌ها، دود یا آلودگی هوا تحریک شوند  شدت و محرک‌ها در افراد مختلف یکسان نیست

بیماری مزمن انسدادی ریه یا COPD

COPD با محدودشدن پایدار جریان هوا شناخته می‌شود و آمفیزم و برونشیت مزمن را در بر می‌گیرد  سرفه طولانی، خلط، خس‌خس و تنگی نفس از علائم رایج‌اند  مصرف دخانیات عامل مهم است، اما آلودگی هوای داخل خانه، مواجهه شغلی و برخی عوامل ژنتیکی نیز می‌توانند نقش داشته باشند

عفونت‌های ریوی

ذات‌الریه می‌تواند به‌وسیله باکتری‌ها، ویروس‌ها یا عوامل دیگر ایجاد شود و آلوئول‌ها را درگیر کند  سل نیز یک عفونت باکتریایی مهم است که می‌تواند ریه و گاهی اندام‌های دیگر را تحت تأثیر قرار دهد  عامل بیماری، سن، شدت علائم و وضعیت ایمنی در درمان و خطر عارضه اهمیت دارند

بیماری‌های بینابینی و فیبروز ریوی

در این گروه، بافت اطراف کیسه‌های هوایی ملتهب یا زخمی می‌شود و انتقال اکسیژن دشوارتر می‌گردد  علت ممکن است ناشناخته، خودایمنی، دارویی یا ناشی از مواجهه شغلی و محیطی باشد  سرفه خشک و تنگی نفس پیشرونده از علائم رایج‌اند

آمبولی ریه و بیماری‌های عروقی ریه

آمبولی ریه معمولاً زمانی رخ می‌دهد که لخته‌ای از وریدهای عمقی پا به رگ‌های ریه برسد  شروع ناگهانی تنگی نفس، درد قفسه سینه، ضربان سریع یا سرفه خونی می‌تواند هشداردهنده باشد  فشار خون ریوی نیز گروهی از اختلال‌هاست که فشار رگ‌های ریوی را بالا می‌برد و به ارزیابی تخصصی نیاز دارد

سرطان ریه

سرطان ریه انواع متفاوتی دارد و ممکن است در مراحل اولیه علامت واضحی ایجاد نکند  مصرف دخانیات مهم‌ترین عامل خطر قابل پیشگیری است، اما افراد غیرسیگاری نیز می‌توانند مبتلا شوند  غربالگری با سی‌تی‌اسکن کم‌دوز فقط برای گروه‌های واجد شرایط و پس از تصمیم‌گیری پزشکی انجام می‌شود

علائم بیماری‌های ریه چیست؟

علائم به نوع بیماری بستگی دارند و هیچ‌کدام به‌تنهایی تشخیص را مشخص نمی‌کنند  نشانه‌های رایج عبارت‌اند از

• سرفه‌ای که طول می‌کشد، تغییر می‌کند یا مکرر برمی‌گردد
• تنگی نفس هنگام فعالیت یا استراحت
• خس‌خس یا صدای غیرطبیعی تنفس
• خلط زیاد، تغییر رنگ خلط یا وجود خون
• درد یا فشار قفسه سینه
• عفونت‌های تنفسی مکرر
• خستگی، کاهش تحمل فعالیت یا کاهش وزن ناخواسته
• تب و لرز در برخی عفونت‌ها

چه علائمی به رسیدگی فوری نیاز دارند؟

علائم اورژانسی

تنگی نفس شدید یا ناگهانی، کبودی لب یا صورت، درد یا فشار مداوم قفسه سینه، گیجی یا کاهش هوشیاری، سرفه خونی قابل توجه، یا ناتوانی در صحبت‌کردن به دلیل کمبود نفس نیازمند ارزیابی فوری است  در کودکان، تنفس بسیار تند، فرورفتگی پوست بین دنده‌ها، بی‌حالی غیرعادی یا کبودی نیز هشدار محسوب می‌شود

 

اگر علائم خفیف‌تر اما پایدارند، فعالیت روزانه را محدود می‌کنند یا مرتب عود می‌کنند، برای بررسی پزشکی وقت بگیرید  درمان خودسرانه سرفه یا تنگی نفس می‌تواند تشخیص علت اصلی را به تأخیر بیندازد

هر سرفه‌ای نشانه بیماری مزمن ریه نیست

سرفه در عفونت‌های شایع تنفسی، آلرژی، رفلاکس، مصرف بعضی داروها و بسیاری از وضعیت‌های دیگر دیده می‌شود  مدت سرفه، شدت، علائم همراه، سن و سابقه بیماری برای یافتن علت اهمیت دارند

برای شناخت یکی از علل شایع سرفه و علائم همراه آن، مقاله «علائم سرماخوردگی» را مطالعه کنید

علت‌ها و عوامل خطر بیماری‌های ریوی

آلودگی هوا چه تأثیری بر ریه‌ها دارد؟

ذرات معلق و آلاینده‌های گازی می‌توانند راه‌های هوایی را تحریک کنند، آسم و COPD را تشدید کنند و در مواجهه طولانی‌مدت با افزایش خطر برخی بیماری‌های تنفسی و قلبی همراه باشند  کودکان، سالمندان، افراد باردار و مبتلایان به بیماری قلبی یا ریوی آسیب‌پذیرترند

تغذیه نمی‌تواند اثر آلودگی هوا را خنثی کند  اقدام‌های اصلی شامل کاهش مواجهه، پیگیری شاخص کیفیت هوا، رعایت توصیه‌های رسمی و استفاده درست از تهویه و وسایل محافظ در شرایط لازم است

برای آشنایی بیشتر، مقاله «غذاهای مفید برای آلودگی هوا چیست» را مطالعه کنید

دودهای خانگی هم می‌توانند دستگاه تنفسی را تحریک کنند

هر ماده‌ای که در فضای بسته سوزانده شود می‌تواند ذرات و ترکیبات محرک وارد هوا کند  دود سیگار و قلیان، سوخت‌های آلاینده، شمع و مواد معطر از منابع قابل توجه‌اند  سوزاندن کندر نیز ممکن است باعث سرفه، خس‌خس، سوزش گلو یا تشدید علائم آسم و COPD شود، به‌ویژه وقتی تهویه نامناسب باشد

بیماری‌های ریه چگونه تشخیص داده می‌شوند؟

پزشک براساس شرح حال، زمان شروع علائم، سابقه مصرف دخانیات، شغل، داروها، بیماری‌های زمینه‌ای و معاینه تصمیم می‌گیرد چه آزمایشی لازم است  همه افراد به همه بررسی‌ها نیاز ندارند

• اندازه‌گیری سطح اکسیژن خون با پالس‌اکسی‌متر
• تست‌های عملکرد ریه مانند اسپیرومتری
• تصویربرداری با عکس قفسه سینه یا سی‌تی‌اسکن
• آزمایش خون، خلط یا تست‌های عفونی
• برونکوسکوپی، بررسی خواب یا ارزیابی قلب و عروق در موارد انتخاب‌شده

پالس‌اکسی‌متر خانگی می‌تواند اطلاعات کمکی بدهد، اما عدد آن باید همراه با علائم و شرایط فرد تفسیر شود و جای تشخیص پزشکی را نمی‌گیرد

درمان بیماری‌های ریه چگونه است؟

درمان به تشخیص وابسته است و ممکن است شامل داروهای استنشاقی، آنتی‌بیوتیک یا داروی ضدویروس در موارد مشخص، اکسیژن‌درمانی، توان‌بخشی ریوی، درمان بیماری زمینه‌ای، جراحی یا درمان سرطان باشد  یک درمان واحد برای همه بیماری‌های ریه وجود ندارد

مرز ایمنی

داروی استنشاقی، اکسیژن، آنتی‌بیوتیک یا کورتون را بدون نظر پزشک شروع، قطع یا تغییر ندهید  تنگی نفس جدید یا تشدیدشونده باید براساس علت بررسی شود

چگونه از سلامت ریه‌ها مراقبت کنیم؟

• سیگار و قلیان مصرف نکنید و در معرض دود دست‌دوم قرار نگیرید
• مواجهه شغلی با گردوغبار و مواد شیمیایی را با کنترل محیط و تجهیزات مناسب کاهش دهید
• در روزهای آلوده توصیه‌های رسمی کیفیت هوا را دنبال کنید
• واکسن‌های توصیه‌شده را براساس سن، بیماری زمینه‌ای و نظر پزشک دریافت کنید
• فعالیت بدنی متناسب با توان و وضعیت پزشکی داشته باشید
• هوای داخل خانه را از دود، رطوبت و کپک دور نگه دارید
• برای علائم پایدار یا تغییر الگوی تنفس، ارزیابی پزشکی را به تعویق نیندازید

تغذیه چه نقشی در سلامت ریه دارد؟

هیچ غذا، دمنوش یا آنتی‌اکسیدانی نمی‌تواند آسم، COPD، ذات‌الریه، فیبروز یا سرطان ریه را درمان کند  تغذیه متعادل می‌تواند به سلامت عمومی، حفظ وزن و توده عضلانی و تأمین انرژی و ریزمغذی‌ها کمک کند  در بیماری‌های پیشرفته، کم‌اشتهایی، کاهش وزن یا تنگی نفس هنگام غذا خوردن ممکن است به برنامه اختصاصی متخصص تغذیه نیاز باشد

میوه‌ها، سبزیجات، حبوبات، غلات کامل، مغزها، منابع پروتئینی و چربی‌های غیراشباع می‌توانند اجزای یک الگوی غذایی متنوع باشند  وجود ترکیبات آنتی‌اکسیدانی در یک خوراکی به‌تنهایی به معنی پیشگیری یا درمان بیماری ریه نیست

برای شناخت این ترکیبات و منابع غذایی آن‌ها، مقاله «منابع غذایی آنتی‌اکسیدان» را مطالعه کنید

آیا بعضی غذاها برای ریه مضرند؟

بهتر است به‌جای برچسب‌زدن یک خوراکی به‌عنوان غذای مضر برای ریه، الگوی کلی رژیم، مقدار مصرف و بیماری فرد بررسی شود  مصرف زیاد محصولات فوق‌فرآوری‌شده، نوشیدنی‌های قندی، گوشت‌های فرآوری‌شده و نمک با کیفیت پایین‌تر رژیم غذایی همراه است، اما حذف یک ماده غذایی جای درمان و کنترل عامل اصلی بیماری را نمی‌گیرد

افراد مبتلا به نارسایی قلبی، ادم، بیماری کلیوی، دیابت، کاهش وزن یا مشکلات بلع ممکن است محدودیت یا نیاز متفاوتی داشته باشند و نباید توصیه عمومی را جایگزین برنامه شخصی کنند

سؤالات متداول

شایع‌ترین بیماری‌های ریه کدام‌اند؟

آسم، COPD، عفونت‌هایی مانند ذات‌الریه و سل، سرطان ریه و بیماری‌های بینابینی از گروه‌های مهم‌اند  میزان شیوع به سن، کشور و عوامل خطر بستگی دارد

آیا بیماری ریه همیشه با سرفه همراه است؟

خیر  بعضی بیماری‌ها با تنگی نفس، درد قفسه سینه، خستگی یا کاهش اکسیژن بروز می‌کنند و برخی در مراحل اولیه علامت واضح ندارند

آیا ریه آسیب‌دیده ترمیم می‌شود؟

توان بهبود به نوع و شدت آسیب بستگی دارد  برخی التهاب‌ها یا عفونت‌ها بهبود می‌یابند، اما آسیب‌هایی مانند فیبروز یا آمفیزم ممکن است برگشت‌ناپذیر باشند  قطع مواجهه زیان‌آور و درمان زودهنگام همچنان مهم است

آیا دود کندر برای ریه مفید است؟

خیر، شواهدی برای درمان بیماری ریه با دود کندر وجود ندارد و دود می‌تواند دستگاه تنفسی را تحریک کند

آیا تغذیه می‌تواند ظرفیت ریه را افزایش دهد؟

غذای خاصی ظرفیت ریه را به‌طور قطعی افزایش نمی‌دهد  تغذیه متعادل، فعالیت بدنی و درمان مناسب می‌توانند از سلامت عمومی و عملکرد روزانه حمایت کنند

سرفه چه زمانی نیازمند بررسی است؟

سرفه طولانی، عودکننده، همراه خون، تنگی نفس، درد قفسه سینه، تب پایدار یا کاهش وزن باید بررسی شود  علائم شدید و ناگهانی نیازمند رسیدگی فوری‌اند

جمع‌بندی

بیماری‌های ریه از عفونت‌های کوتاه‌مدت تا بیماری‌های مزمن و خطرناک را شامل می‌شوند  شدت خطر را نمی‌توان فقط از نام بیماری یا وجود سرفه تعیین کرد  شناخت علائم هشدار، دوری از دخانیات و دود، کاهش مواجهه با آلودگی، واکسیناسیون متناسب و مراجعه به‌موقع مهم‌ترین اقدام‌ها هستند  تغذیه سالم نقش حمایتی دارد، اما جای تشخیص و درمان را نمی‌گیرد

منابع علمی منتخب

• سازمان جهانی بهداشت، سلامت ریه
• سازمان جهانی بهداشت، بیماری مزمن انسدادی ریه
• NHLBI، عملکرد ریه و بیماری‌های تنفسی
• CDC، علائم هشدار بیماری‌های تنفسی
• سازمان جهانی بهداشت، پیامدهای آلودگی هوا
• American Lung Association، خطر دود مواد معطر