سالم‌ترین غذاهای مقوی برای کودکان کم‌وزن

کم‌وزنی کودکان و به دنبال آن سوءتغذیه یکی از نگرانی‌های عمده در کشورهای درحال‌توسعه است. این معضل سالانه حدود 165 میلیون کودک زیر 5 سال را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد و باعث مرگ سالانه 13 میلیون نفر در سراسر جهان می‌شود. تقریباً نیمی از مرگ‌ومیر ناشی از سوءتغذیه در میان کودکان آسیایی است. کم‌وزنی نشان‌دهنده ترکیبی از سوءتغذیه مزمن و حاد است و می‌تواند بر رشد فیزیکی و روانی کودک تأثیر منفی بگذارد. همچنین این عارضه به‌شدت با افزایش خطر ابتلا به بیماری و مرگ‌ومیر در ارتباط است. به همین دلیل کم‌وزنی اغلب برای نظارت بر رشد کودکان بررسی شده و به‌عنوان نشانه‌ای از سوءتغذیه کودکان محسوب می‌شود.

باید توجه داشت که کم‌وزن‌بودن با لاغربودن یکسان نیست. برخی از کودکان به‌طور طبیعی ریزاندام هستند و با رعایت یک رژیم غذایی متعادل و فعالیت بدنی متناسب وزن خود را حفظ می‌کنند، اما کم‌وزنی ممکن است نشانه‌ای از کمبود دریافت مواد غذایی، بیماری یا وجود مشکل عاطفی باشد. در واقع کم‌وزنی به وزن کم برای سن اشاره دارد و زمانی یک کودک کم‌وزن محسوب می‌شود که با توجه به سنش لاغر باشد. در کشورهای درحال‌توسعه، کم‌وزنی و در ادامه آن سوءتغذیه به دلیل فقر یا تأمین‌نشدن غذا شایع‌ترین مشکل بهداشت عمومی، به‌ویژه در نوزادان و کودکان خردسال است، زیرا نوزادان و کودکان نوپا در مقابل گرسنگی بسیار آسیب‌پذیرتر از بزرگ‌سالان هستند.

 در نتیجه کم‌وزنی و گرسنگی، کاهش سرعت متابولیسم، کندی و ضعیف‌شدن نبض، کاهش فشارخون، کاهش چربی بدن، تحلیل‌رفتن عضلات، کاهش توده عضلانی، کاهش قابلیت ارتجاعی پوست و خستگی سریع پیش می‌آید. همچنین کم‌وزنی و در نتیجه سوءتغذیه ممکن است باعث کندی رشد شود. کم‌خونی فقر آهن، ابتلا به عفونت‌های مکرر یا حتی ابتلا به بیماری‌های مکرر و شدیدتر ناشی از اختلال عملکرد بدنی این کودکان در مقایسه با کودکان با وزن طبیعی نیز مشاهده شده است. علاوه بر این؛ کودکان کم‌وزن ممکن است در مراحل بعدی زندگی دچار ضعف عضلانی شوند و تراکم استخوان پایین، بلوغ دیررس، کاهش عملکرد تحصیلی و بهره‌وری پایین کاری داشته باشند.

در این مقاله از وب‌سایت حس‌تازگی به بررسی دلایل کم‌وزنی کودکان، غذاهای مناسب برای رشد کودکان و غذاهای مفید و مضر برای کودکان کم‌وزن می‌پردازیم.

دلیل کم‌وزن بودن کودکان چیست

ابتلا به بیماری زمینه‌ای و مشکلات محیطی یا روانی‌اجتماعی ممکن است منجر به دریافت کم‌کالری و کم‌وزنی کودکان شود. بااین‌حال دریافت ناکافی کالری می‌تواند ناشی از عوامل زیر نیز باشد:

• وزن کم کودک هنگام تولد
• تغذیه انحصاری با شیر مادر
• تغذیه تکمیلی نامناسب
• دسترسی محدود به مواد غذایی
• عوامل اجتماعی و خانوادگی مانند فقر و سطح تحصیلات مادر
• بیماری‌هایی از قبیل مشکل سیستم ایمنی (به‌عنوان‌مثال ابتلا به آلرژی غذایی)
• بیماری‌های گوارشی (به‌عنوان متال عدم تحمل غذایی)
• مشکلات مرتبط با غذاخوردن (مثل پوسیدگی دندان)
• مشکلات رفتاری از قبیل مصرف بیش‌ازحد آبمیوه که ممکن است اشتهای کودک را کاهش دهد
• افزایش نیاز کودک به دلیل رشد یا به دلیل ابتلا به بیماری زمینه‌ای

چه غذاهای برای رشد کودکان مناسب است؟

برای کمک به رشد کودک با اطمینان از اینکه بیشتر وعده‌های غذایی و میان‌وعده‌ها غنی از مواد مغذی هستند، غذادادن به کودک را شروع کنید. موارد زیر را در نظر داشته باشید:

• منابع خوب پروتئین برای افزایش وزن شامل تخم‌مرغ، کره بادام‌زمینی و سایر کره‌های آجیل، سوپ لوبیا، هوموس و شیر کم‌چرب یا پرچرب، ماست و پنیر هستند.
• نان و پاستا سبوس‌دار، سیب‌زمینی پوره، پخته‌شده یا گریل‌شده در فر، سیب‌زمینی شیرین، ذرت و غلات داغ گزینه‌های خوبی برای دریافت کربوهیدرات هستند.
• آجیل، دانه‌ها و آووکادو منابع چربی سالمی هستند که به رشد کودک کمک می‌کنند.
• اگر بین وعده‌های غذایی کودک گرسنه شد، میان‌وعده‌هایی در دسترس داشته باشید. برای این منظور می‌توانید از ماست، نان و ساندویچ‌های کوچک استفاده کنید.

غذاهای سالم برای کودکان کم‌وزن

برای افزایش وزن کودک همه گروه‌های غذایی را در نظر بگیرید. حتی برخی از میوه‌ها و سبزی‌ها بیش ازآنچه فکر می‌کنید کالری دارند. در واقع هرکدام از غذاهای موجود در گروه‌های غذایی زیر را امتحان کنید:

پروتئین

• گوشت قرمز، ازجمله گوشت چرخ‌کرده، استیک و بره
• گوشت سفید مانند مرغ و بوقلمون (به‌خصوص با پوست)
• ماهی‌های چرب مانند سالمون، ماهی خال‌مخالی، تن، قزل‌آلا و ساردین
• تخم‌مرغ
• کره‌های تهیه‌شده از آجیل و دانه‌ها، مانند کره بادام‌هندی، کره بادام، کره بادام‌زمینی و کره آفتاب‌گردان
• آجیل و دانه‌ها، ازجمله گردو، بادام، دانه چیا و دانه کتان
• پروتئین‌های سویا، مانند توفو، تمپه و شیر سویا

لبنیات

• ماست پرچرب
• پنیر پرچرب
• شیر کامل یا 2 درصد
• دوغ
• خامه
• پنیر خامه‌ای

چربی‌ها و روغن‌ها

• روغن‌زیتون
• روغن آووکادو
• روغن کانولا
• کره
• سس سالاد

کربوهیدرات‌ها

• برنج
• سیب‌زمینی و سیب‌زمینی شیرین
• ذرت
• غلات صبحانه با فیبر بالا و پروتئین بالا
• نان سبوس‌دار
• پاستا
• کینوا
• جو دوسر

میوه‌ها و سبزی‌ها

• نارگیل
• آووکادو
• انجیر
• خرما
• کشمش و سایر میوه‌های خشک مانند زردآلو، زغال‌اخته و مویز
• موز
• کدو و سایر سبزی‌های ریشه‌ای

نوشیدنی‌ها

• اسموتی‌هایی با مواد اولیه مانند ماست پرچرب، کره‌های تهیه‌شده از اقلام موجود در آجیل یا شیر نارگیل
• شیک‌های پروتئینی غنی‌شده با پودر پروتئین، آووکادو، کره‌های تهیه‌شده از اقلام موجود در آجیل یا شیر شکلات (بهتر است شیک‌های خانگی با مواد کاملاً طبیعی را انتخاب کنید)
• کاکائو داغ با شیر کامل

میان وعده های سالم برای وزن گیری کودک

با استفاده از مواد غذایی ذکرشده، در مسیر تهیه غذاها و میان‌وعده‌هایی گام برمی‌دارید که به کودکتان کمک می‌کند تا وزن اضافه کند. برای افزایش وزن بیشتر کودک، نکات زیر را مدنظر داشته باشید:

• کربوهیدرات‌های نشاسته‌ای بیشتری مانند سیب‌زمینی، نان یا برنج در وعده‌های غذایی کودک بگنجانید. برای افزایش دریافت کالری و مواد مغذی، غلات صبحانه را به‌جای آب با شیر یا شیر سویا تهیه کنید.
• کالری دریافتی کودک را با چربی‌های سالم افزایش دهید به‌طور مثال پنیر رنده شده را به وعده‌های غذایی کودک اضافه کنید و فرنی را با شیر درست کنید. سعی کنید آجیل و دانه‌ها را به غلات، سالاد، پاستا و سبزی‌ها اضافه کنید. برش‌های آووکادو را به ساندویچ‌ها، برگرها و سالادها یا به تخم‌مرغ اضافه کنید. سبزی‌ها، گوشت، مرغ و ماهی را در روغن‌زیتون یا روغن کانولا تفت دهید یا سرخ کنید.
• برای میان‌وعده به کودک نوشیدنی‌های پرکالری مانند میلک‌شیک یا اسموتی بدهید. اسموتی‌ها راهی آسان برای دریافت مواد مغذی به‌اضافه کالری هستند. با میوه‌های موردعلاقه، ماست پرچرب، کره‌های تهیه‌شده از اقلام موجود در آجیل و دانه‌های موردعلاقه خود خلاقیت به خرج دهید. گرانولا تهیه‌شده با آجیل، دانه‌ها، میوه‌های خشک و چیپس‌های شکلات نیز می‌تواند با ماست پرچرب مخلوط شده و به‌عنوان میان‌وعده مصرف شوند.
• نگرش سالم نسبت به غذاخوردن در کودک ایجاد کنید. به‌عنوان‌مثال کودک را در تهیه غذا دخیل کنید و سعی کنید با کودک غذا بخورید. در کنار خوردن این غذاها، سعی کنید زمان غذا را دلپذیر کنید. فرزندان خود را در برنامه‌ریزی وعده‌های غذایی، خرید و تهیه غذا مشارکت دهید تا علاقه آن‌ها را به غذاخوردن بیشتر کنید.
• اگر کودک همه غذای موجود در بشقاب خود را نخورد ناامید نشوید. زیرا با اظهار ناراحتی شما ممکن است زمان صرف غذا به یک تجربه منفی برای کودک تبدیل شود.
• با دادن روزانه قطره ویتامین A، C و D به کودک به او کمک کنید ویتامین‌های موردنیاز بدنش را دریافت کند.
• غذاهای جدید را به‌تدریج و در وعده‌های کوچک به کودک معرفی کنید. این روش به کودک کمک می‌کند تا به غذاهای جدید عادت کند.

راهکار های ترغیب کودک به خوردن غذا

• اجازه ندهید کودک معده خود را با مقدار زیاد نوشیدنی پر کند.

مطمئناً دریافت آب کافی برای کودکان اهمیت دارد؛ اما گاهی اوقات مصرف بیش‌ازحد مایعات می‌تواند فضای باقیمانده معده کودک را برای خوردن غذا کاهش دهد. برای افزایش اشتهای کودک، سعی کنید قبل از دادن نوشیدنی به کودک، به او غذا بدهید. همچنین از دادن نوشیدنی‌های شیرین مانند نوشابه و آب‌میوه به کودک خودداری کنید.

• هر زمان که کودک احساس گرسنگی کرد اجازه دهید غذا بخورد.

برای کودکانی که نیاز به افزایش وزن دارند، آزادی غذاخوردن در هر زمان از روز می‌تواند رویکردی مؤثر باشد؛ بنابراین به ساعات منظم برای صرف وعده‌های غذایی مقید نباشید و به کودکتان اجازه دهید هر زمان که گرسنه است غذا بخورد.

• چندین وعده غذایی کوچک در روز به کودک بدهید.

به‌جای پایبندی به برنامه فشرده صبحانه، ناهار و شام، تعداد وعده‌های غذایی و میان‌وعده‌ها را تغییر دهید. کودک شما ممکن است با خوردن 6 تا 8 وعده غذایی کوچک‌تر در روز کالری بیشتری نسبت به خوردن سه وعده غذایی دریافت کند.

• اجازه ندهید بچه‌ها غذاهایی که فقط حاوی کالری هستند، مصرف کنند.

غذاهایی مانند نوشابه، چیپس سیب‌زمینی و فست‌فود ممکن است منجر به افزایش وزن کودک شوند، اما ازآنجایی‌که این انتخاب‌ها به‌طورکلی ازنظر مواد مغذی ضعیف هستند، در جهت تأمین سلامت کودک شما ارزشی ندارند. تا جایی که ممکن است غذاهای مغذی‌تر را انتخاب کنید.

• افزودنی‌های پرکالری را در غذاهای روزمره کودک بگنجانید.

به‌عنوان‌مثال، کره بادام‌زمینی یا بادام، آووکادو، شیر نارگیل و سایر مواد پرکالری همگی می‌توانند به‌راحتی در اسموتی‌ها استفاده شوند.

• فعالیت بدنی کودک را محدود نکنید.

ازآنجایی‌که افزایش وزن اساساً یک معادله کالری دریافتی در مقابل کالری مصرفی است، ممکن است باعث شود که به کودک کم‌وزن توصیه کنید که بیش‌ازحد فعالیت نکند؛ اما بچه‌ها به ورزش روزانه زیادی نیاز دارند؛ بنابراین از فعالیت بدنی آن‌ها جلوگیری نکنید. مگر اینکه محدودیت فعالیت بدنی از جانب پزشک متخصص کودک توصیه شود.

غذاهای مضر برای کودکان کم‌وزن چیست

اگر کودک شما کم‌وزن است، ممکن است فکر کنید که به او غذاهای پرکالری اما ناسالم، مانند شیرینی، کیک، شکلات و غذاها و نوشیدنی‌های شیرین مانند نوشابه، آبمیوه یا شیک بدهید تا وزن اضافه کند؛ اما این کار باعث شکل‌گیری عادات غذایی نادرست در کودک می‌شود. همچنین این‌که فرزندتان به روشی سالم وزن اضافه کند اهمیت فراوانی دارد و در واقع برای افزایش وزن باید یک رژیم غذایی متعادل رعایت شود؛ بنابراین برای افزایش وزن به غذاهای ناسالم اعتماد نکنید. کیک و چیپس را با موز یا پنیر با کراکر جایگزین کنید.

جمع‌بندی

کم‌وزنی کودکان می‌تواند ناشی از عوامل مختلفی ازجمله تغذیه نامناسب، بیماری یا مشکلات روانی‌اجتماعی باشد. رفع کم‌وزنی کودکان بسیار اهمیت دارد؛ زیرا کم‌وزنی می‌تواند منجر به تأخیر در رشد و ایجاد مشکلاتی برای سلامتی کودک شود. برای افزایش وزن کودکان کم‌وزن می‌توان از چندین استراتژی استفاده کرد که برخی از آن‌ها عبارت‌اند از استفاده از غذاهای پرکالری که سرشار از مواد مغذی هستند، مانند آووکادو، آجیل، دانه‌ها، غلات کامل و محصولات لبنی، ارائه وعده‌های غذایی و میان‌وعده‌های مکرر، استفاده از چربی‌های سالم مانند روغن‌زیتون یا کره‌ها بادام‌زمینی در وعده‌های غذایی برای افزایش کالری دریافتی، استفاده از اسموتی‌ها و شیک‌ها به‌عنوان میان‌وعده، محدودکردن مصرف مواد غذایی‌ای که فقط کالری تأمین می‌کنند مانند چیپس و جایگزین‌کردن مواد غذایی مغذی. اجرای این استراتژی‌ها می‌تواند به افزایش وزن سالم کودک کمک کند و درعین‌حال تغذیه مناسب کودک برای رشد و تکامل را تضمین کند.

 منابع

• Sciencedirect
• Nhs
• Kumar R, Abbas F, Mahmood T, Somrongthong R. Prevalence and factors associated with underweight children: a population-based subnational analysis from Pakistan. BMJ Open. 2019 Jul 30;9(7):e028972. doi: 10.1136/bmjopen-2019-028972. PMID: 31366654; PMCID: PMC6678069.
• Eatright
• Healthline
• havering