مجله حس‌تازگی

رابطه رژیم بارداری و ابتلا کودک به اوتیسم چیست ؟

مطالعه '15

۱۴۰۴/۹/۱۸

بارداری یکی از حساس‌ترین دوره‌های زندگی یک زن محسوب می‌شود؛ چرا که رشد و تکامل جنین در این زمان شکل می‌گیرد و بسیاری از عوامل محیطی، تغذیه‌ای و ژنتیکی می‌توانند مسیر تکامل مغز و سیستم عصبی جنین را تحت تأثیر قرار دهند.

در سال‌های اخیر، پژوهش‌های مختلف به بررسی ارتباط بین سبک زندگی مادر در بارداری به‌ویژه رژیم غذایی و ریسک ابتلای کودکان به اختلال طیف اوتیسم (ASD: Autism Spectrum Disorder) پرداخته‌اند. در این مقاله، با زبانی ساده برای مخاطب عام، به این موضوع می‌پردازیم: چه تأثیری رژیم بارداری بر کودک دارد؟ بیماری اوتیسم چیست؟ علت‌های احتمالی آن کدام‌اند؟ آیا رژیم بارداری می‌تواند با ریسک ابتلا به اوتیسم در ارتباط باشد؟ و در نهایت، چه راه‌هایی برای کاهش این ریسک وجود دارد؟

رژیم بارداری چه تاثیری بر کودک دارد

رژیم غذایی مادر در دوران بارداری نقش بسیار حیاتی دارد. این رژیم نه فقط از لحاظ تأمین انرژی و رشد جسمانی جنین، بلکه از نظر تکامل مغزی، سیستم عصبی، سیستم ایمنی، و حتی سلامت بلندمدت کودک اهمیت دارد.

تکامل مغز جنین : دوران بارداری، به‌ویژه سه‌ماهه اول و دوم، زمانی است که نورون‌ها، سیناپس‌ها، شبکه‌های مغزی شکل می‌گیرند و جریان خون و مواد مغذی به مغز جنین بسیار مهم است. کاهش یا کمبود برخی مواد مغذی می‌تواند منجر به اختلال در این فرآیند شود.

تغذیه ناکافی: کمبود یا ناکافی‌بودن مصرف پروتئین‌ها، اسیدهای چرب ضروری مانند امگا-۳، ویتامین‌ها مثل ویتامین D، فولیک اسید و مواد معدنی مانند کلسیم، آهن می‌تواند بر تکامل مغز تأثیر داشته باشد. به‌عنوان مثال، مطالعات نشان داده‌اند که مصرف کافی ویتامین‌های پیش از بارداری و در طول آن ممکن است با کاهش ریسک اوتیسم مرتبط باشد.

الگوی غذایی: نه فقط تک‌ ماده مغذی، بلکه الگوی کلی غذا خوردن مهم است؛ مثلاً رژیم غنی از میوه، سبزی، ماهی، غلات کامل در مقابل رژیم غذایی غربی با غذاهای پرچرب، پرقند، فرآوری‌شده و کم‌سبزیجات ممکن است اثرات منفی بر سلامت کودک داشته باشد.

سلامت مادر و متغیرهای همراه رژیم: رژیم نامطلوب ممکن است منجر به اضافه وزن مادری، دیابت بارداری، اختلالات متابولیک، التهاب مزمن شود، که خودشان ریسک‌های مستقلی برای اختلالات رشد عصبی هستند.

بیماری اوتیسم چیست

اختلال طیف اوتیسم (ASD) یا همان اوتیسم، به گروهی از اختلالات عصبی گفته می‌شود که با تاخیر یا تفاوت در رشد مهارت‌های اجتماعی-ارتباطی، رفتارهای تکراری یا محدود، و طیف وسیعی از علائم همراه هستند.

تعریف و نشانه‌ها: کودکان مبتلا به اوتیسم ممکن است در برقراری ارتباط کلامی یا غیرکلامی با دیگران دچار مشکل باشند، علاقه یا فعالیت‌هایشان ممکن است محدود باشد، ممکن است نیاز به تکرار رفتارها داشته باشند، یا در تطابق با تغییرات محیطی مشکل داشته باشند.

طیف بودن اختلال: چون اختلال به صورت طیف است، شدت علائم متغیر است؛ یعنی ممکن است یک فرد تنها مشکلات اجتماعی خفیف داشته باشد و دیگری مشکلات شدیدتری در عملکرد روزمره داشته باشد.

شیوع: شیوع اوتیسم در جمعیت حدود ۱-۲ درصد برآورد شده است.

تأثیرات زندگی‌ روزمره: این اختلال می‌تواند بر جنبه‌های مختلف زندگی کودک تأثیر بگذارد، از جمله تحصیل، ارتباط با خانواده یا همسالان، یافتن شغل در آینده و استقلال. بنابراین فهم عوامل خطر و راهکارهای پیشگیری بسیار اهمیت دارد.

نیاز به مداخلات زودهنگام: تشخیص زودهنگام و مداخلات توانبخشی، آموزشی و درمانی می‌تواند بهبود چشمگیری در کیفیت زندگی کودک و خانواده داشته باشد.

بنابراین، اوتیسم یک اختلال جدی ولی متنوع است که ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی در پیدایش آن نقش دارند.

دلیل بیماری اوتیسم در کودکان چیست

پیدایش اوتیسم به یک عامل منفرد باز نمیگردد؛ بلکه ترکیبی از عوامل ژنتیکی، محیطی و متابولیک هستند.

عوامل ژنتیکی : ژن‌ها نقش مهمی در اوتیسم دارند. مطالعات ژنتیکی نشان داده‌اند که جهش‌ها، تغییرات ساختاری ژن‌ها، و ترکیبی از ژن‌های متعدد ممکن است خطر را افزایش دهند. اما تنها ژن‌ها نمی‌توانند همه داستان را توضیح دهند.

عوامل محیطی پیش از تولد : دوران بارداری، به‌ویژه سه‌ماهه اول و دوم، دوره‌ای از حساسیت بالا برای تکامل مغز جنین است. برخی عوامل محیطی که با ریسک بیشتر اوتیسم مرتبط شده‌اند عبارتند از:

· چاقی مادری یا دیابت بارداری، مطالعات نشان داده‌اند مادران با دیابت بارداری یا چاقی قبل از بارداری دارای فرزند با ریسک بیشتر اوتیسم هستند.

· رژیم غذایی نامطلوب

· عفونت‌های مادر در بارداری، التهاب، قرار گرفتن در معرض مواد شیمیایی، مثلا افزایش سیتوکین‌های التهابی مادری ممکن است مسیر تکامل مغز جنین را تحت تأثیر قرار دهد.

· عوامل متابولیک و التهابی، وضعیت متابولیک مادر، مانند افزایش وزن، مقاومت به انسولین، التهاب مزمن، می‌تواند بر جفت و محیط داخل رحم تأثیر بگذارد و مسیر تکامل عصبی جنین را دچار مشکل کند. مثلاً مادری با بیماری دیابت بارداری یا اضافه وزن زیاد احتمال دارد نوزادی با ریسک بالاتر برای اوتیسم داشته باشد.

· تداخل ژنتیکی و محیطی، ترکیب ژن‌ها و محیط مثل رژیم، فعالیت بدنی، وضعیت تغذیه‌ای، سموم محیطی اهمیت دارد. برای مثال، یک ژن ممکن است فرد را به یک عامل محیطی حساس‌تر کند. برخی مطالعات پیشنهاد می‌دهند که منابع تغذیه‌ای ناکافی یا رژیم پرخطر می‌تواند در افرادی که زمینه ژنتیکی دارند، تأثیر بیشتری بگذارد.

در نتیجه، اوتیسم ناشی از یک علت ساده نیست، بلکه حاصل تعامل پیچیده عوامل متنوع است. با این حال، تغذیه مادر یکی از عوامل قابل‌تغییر است که می‌تواند سهمی در کاهش یا افزایش ریسک داشته باشد.

رابطه رژیم بارداری و ابتلا کودکان به اوتیسم

یک مطالعه سیستمیک و تحلیلی از ۳۶ مطالعه نشان داد که مصرف مولتی‌ویتامین‌ها یا ویتامین‌های پیش از بارداری و همچنین مصرف کافی فولیک اسید و ویتامین D می‌تواند با کاهش احتمال داشتن فرزند مبتلا به ASD مرتبط باشد. مطالعه‌ای در نشریه JAMA Network Open نشان داد که رعایت بیشتر یک الگوی غذایی سالم در دوران بارداری (شامل میوه، سبزی، مغزها، غلات کامل، ماهی) با کاهش احتمال تشخیص اوتیسم در فرزند همراه بوده است

مطالعات دیگر نیز نشان داده‌اند که رژیم غذایی غربی یعنی پر از چربی، قند، غذاهای فرآوری‌شده و کم سبزیجات، در بارداری با رشدیافته‌تر بودن ریسک اوتیسم یا مشکلات رشد عصبی مرتبط بوده است. برای مثال، یافته‌ای گزارش داده که تغییر کوچک به سمت رژیم غربی مرتبط با ۱۲۲٪ افزایش ریسک اوتیسم بوده است.

با این حال، برخی مطالعات بزرگ‌تر (مثلاً در ایالات متحده) نتوانسته‌اند به‌وضوح تأثیرات رژیم بارداری را بر تشخیص اوتیسم تأیید کنند. ممکن است عوامل زمینه‌ای مانند ژنتیکی، اقتصادی، اجتماعی مشترک وجود داشته باشند. برخی مطالعات اخیر روی این نکته تاکید کرده‌اند که ممکن است ارتباط به‌صورت غیرعلتی باشد.

هرچند مصرف مکمل‌هایی مثل فولیک اسید و ویتامین D از اهمیت برخوردارند، ولی مهم‌تر این است که مادر یک رژیم غذایی متعادل و سالم داشته باشد. مطالعات الگوی کلی غذایی را نیز بررسی کرده‌اند. زمان قرار گیری در ماه های بارداری برای تأثیرگذاری رژیم ممکن است مهم باشد. اغلب مطالعات مشاهده‌ای هستند و ممکن است سوگیری هایی در این مطالعات وجود داشته باشد.

برای مثال، مادرانی با سطح تحصیلات بالاتر ممکن است رژیم بهتری داشته باشند و همزمان ریسک کمتری برای اوتیسم داشته باشند، بدون اینکه رابطه علت‌معلولی وجود داشته باشد. مطالعه‌ای نشان داده که مادرانی با رژیم سالم‌تر در بارداری احتمال اینکه فرزندشان تشخیص اوتیسم بگیرد، کمتر بوده است.

رابطه اوتیسم و رژیم بارداری-حس تازگی

راه های جلوگیری از ابتلا کودکان از بیماری اوتیسم

در این بخش، راهکارهایی عملی و مبتنی بر شواهد مطرح می‌کنیم که می‌توانید در برنامه بارداری یا پیش از بارداری به کار بگیرید.

· رعایت یک رژیم غذایی سالم و متعادل

مصرف کافی میوه‌ها، سبزیجات، غلات کامل، مغزها، ماهی کم‌جیوه (مثلاً ماهی چرب مانند سالمون) و کاهش مصرف غذاهای فرآوری‌شده، پرچرب، پرقند. مطالعه‌ای نشان داده که پیروی از الگوی غذایی سالم در بارداری با کاهش احتمال تشخیص اوتیسم در فرزند مرتبط بوده است. اجتناب از رژیم بسیار غنی از چربی‌های اشباع، قندهای فرآوری‌شده و غذاهای غربی. برای مثال، رژیم غربی در بارداری با افزایش ریسک اوتیسم یا مشکلات عصبی مرتبط شناخته شده است.

· مصرف مکمل‌ها و ویتامین‌ها در دوران قبل و حین بارداری

فولیک اسید، پیش از بارداری و در سه‌ماهه اول بسیار توصیه می‌شود و مطالعه‌ها نشان داده‌اند که همراهی آن با کاهش ریسک برخی اختلالات تکاملی است.

ویتامین D، کمبود ویتامین D در مادر با افزایش ریسک اوتیسم یا رفتارهای مرتبط مطرح شده است.

مولتی‌ویتامین/مکمل، برخی مطالعات نشان داده‌اند که استفاده از مولتی‌ویتامین مادری ممکن است با کاهش احتمال ابتلای کودکان به اوتیسم همراه باشد.

· کنترل وزن و وضعیت متابولیک مادری

پیشگیری از چاقی مادری، کنترل دیابت بارداری یا مقاومت انسولینی، مدیریت افزایش وزن مناسب در بارداری، مطالعات نشان داده‌اند که این عوامل با افزایش ریسک اوتیسم همراه‌اند.

· انجام فعالیت بدنی مناسب

· شروع آمادگی پیش از بارداری

به‌هنگام تصمیم به بارداری، رژیم مادر باید ارزیابی شود: کمبودها شناسایی گردد، تغذیه بهبود یابد، وزن مناسب ایجاد شود، مصرف سیگار یا مواد مضر کنار گذاشته شود. برخی مطالعات نشان داده‌اند رژیم قبل از بارداری نیز اهمیت دارد.

· مراقبت‌های بارداری منظم و بررسی‌های دوره‌ای

غربالگری‌های مادری، ارزیابی تغذیه‌ای، کنترل سلامت عمومی، مصرف مواد مغذی‌ طبق توصیه پزشک. ارتباط با متخصصین تغذیه اگر رژیم خاصی دارید یا شرایط پزشکی دارید (مثلاً دیابت، اضافه وزن، کمبودهای تغذیه‌ای).

· آگاهی و آموزش خانواده و اطرافیان

مادر، پدر و افراد خانواده باید آگاه باشند که اوتیسم یک اختلال با دلایل متعدد است و صرفا مربوط به رژیم مادر نمی شود. تشویق به تغذیه سالم، حمایت اجتماعی از مادر در دوران بارداری، کاهش استرس و فراهم کردن محیط مناسب نیز مؤثر هستند.

جمع بندی

رژیم بارداری تأثیر مهمی بر رشد و تکامل مغز و سیستم عصبی جنین دارد؛ بنابراین نباید به عنوان صرفاً تغذیه مادر به آن نگاه شود، بلکه بخشی از مسیر سلامت بلندمدت کودک است.

اختلال طیف اوتیسم (ASD) اختلالی پیچیده است که عوامل ژنتیکی، محیطی، متابولیک و تغذیه‌ای در آن نقش دارند؛ بنابراین پیشگیری کامل احتمالا امکان‌پذیر نیست، ولی می‌توان ریسک را کاهش داد.

شواهد علمی جدید نشان می‌دهند که مادرانی که در بارداری رژیم سالم‌تر داشته‌اند یا مکمل‌های مهم را مصرف کرده‌اند، احتمال کمتری دارد که فرزندشان تشخیص اوتیسم بگیرد. ولی تأکید می‌شود که این یافته‌ها قطعی نیستند. از سوی دیگر، رژیم بسیار نامطلوب (رژیم غربی، پرچرب، پرقند، بدون میوه و سبزی) و وضعیت متابولیک نامطلوب مادر (مثلاً چاقی، دیابت بارداری) با افزایش احتمال ابتلای فرزند به اوتیسم یا اختلالات رشد عصبی همراه بوده‌اند.

راهکارهای عملی برای کاهش ریسک عبارتند از رعایت رژیم غذایی سالم در بارداری، مصرف مکمل‌ها تحت نظر پزشک، کنترل وزن و متابولیسم مادر، آمادگی پیش از بارداری، مراقبت منظم بارداری، و آگاهی خانواده.