مجله حس‌تازگی

نقش آش در زبان و ادبیات فارسی

نقش آش در زبان و ادبیات فارسی

مطالعه '2

۱۴۰۲/۹/۹

2019

فرض کنید در یک جمع، کسی پایش را وسط هر بحثی می‌گذارد. ممکن است یکی بگوید «فلانی نخود هر آش است.» کمی بعد، اگر همان جمع بخواهد با چند دستور متناقض یک کار را پیش ببرد، شاید بشنوید «آشپز که دو تا شد، آش یا شور می‌شود یا بی‌نمک.» در هر دو جمله، آش تصویری آشنا می‌سازد، اما در اولی نخود نقش آدمی را دارد که همه‌جا حاضر است و در دومی، مزه آش نتیجه ناهماهنگی را نشان می‌دهد.

آش در فارسی هم نام خوراک است، هم بخشی از واژه‌هایی مثل «آشپز» و «آشپزخانه» و هم تصویری در مثل‌ها و شعرها. برای فهم این پیوند، از معنای قدیمی «آش» شروع کنیم. 

آش در فارسی قدیم چه معنایی داشت؟

امروز وقتی کسی می‌گوید «آش بار گذاشتم»، معمولاً به خوراکی مثل آش رشته، آش دوغ یا آش جو فکر می‌کنیم. لغت‌نامه دهخدا برای «آش» هم معنای عامِ خوراک پخته را ثبت کرده و هم معنای خاصِ خوراکی روان که با ترکیب‌هایی از سبزی، حبوبات، دانه‌ها و چاشنی‌ها پخته می‌شود. این دو کاربرد را می‌شود در متن‌های قدیمی هم دید. برای فهم هر نمونه، باید به جمله‌ها و بیت‌های اطراف آن نگاه کرد. 

چرا به کسی که هر نوع غذا می‌پزد آشپز می‌گوییم؟

با معنای عامِ «آش» به‌عنوان خوراک پخته، ساخت «آشپز» روشن‌تر می‌شود. در فارسی امروز هم آشپز کسی است که غذا می‌پزد و آشپزخانه جای پخت‌وپز است. معنای گسترده‌ترِ واژه را هنوز می‌توان در کاربرد همین دو ترکیب دید. 

چرا به کسی که هر نوع غذا می‌پزد آشپز می‌گوییم

ضرب‌المثل‌ها و کنایه‌های فارسی با آش

آش نخورده و دهان سوخته

این تعبیر را وقتی به کار می‌بریم که کسی گرفتار پیامد یا بدنامی کاری شود که در آن نقشی نداشته است. تصویر مثل از یک تجربه ساده می‌آید. دهان کسی می‌سوزد که یک قاشق آش داغ خورده باشد. اینجا آدم سوختگی‌اش را دارد و آش را نخورده است. مثال امروزی‌اش وقتی است که در یک گروه، تصمیم را دیگران گرفته‌اند و توضیح‌دادن درباره نتیجه‌اش به گردن شما افتاده است. 

آشپز که دو تا شد آش یا شور می‌شود یا بی‌نمک

این مثل به ناهماهنگی در تصمیم‌گیری اشاره دارد. فرض کنید دو نفر مسئول نمک آش‌اند. ممکن است هر دو نمک بریزند یا هر دو به گمان اینکه دیگری این کار را می‌کند، از آن بگذرند. وقتی درباره یک کار گروهی این مثل را می‌گوییم، معمولاً منظورمان روشن نبودن مسئولیت‌ها یا دخالت چند تصمیم‌گیر بدون هماهنگی است. مثل‌های مربوط به آش

نخود هر آش بودن

به کسی می‌گویند که خودش را وارد هر بحث یا کاری می‌کند. تعبیر معمولاً لحنی شوخ یا انتقادی دارد. مثلاً وقتی کسی در چند گروه کاری که مسئولیتی در آن‌ها ندارد، مرتب نظر می‌دهد، ممکن است همکارش به شوخی بگوید «باز نخود هر آش شدی.» قوت تعبیر در این است که با یک جزء کوچک از غذا، حضور همیشگی یک نفر را نشان می‌دهد.

آش دهان‌سوزی نیست

وقتی از چیزی تعریف زیادی شنیده‌ایم و بعد می‌بینیم چندان چشمگیر نیست، می‌گوییم «آش دهان‌سوزی نیست.» اینجا داغی آش تصویری برای برجستگی و اهمیت است. درباره فیلمی که معمولی از کار درآمده، این تعبیر به شنونده می‌فهماند که تعریف‌ها از خود فیلم بیشتر بوده‌اند. 

هرچه پول بدهی آش می‌خوری

از این مثل برای یادآوری رابطه میان هزینه و چیزی که در برابر آن دریافت می‌کنیم استفاده می‌شود. «از صنار آش، طاقه شال ترمه درنمی‌آید» هم همین فکر را با طنزی قدیمی‌تر بیان می‌کند. تصویرش این است که با پول اندکِ یک کاسه آش، نباید انتظار کالایی گران‌بها داشت. امروز هم برای هزینه، وقت یا امکاناتی که با توقع ما از نتیجه تناسب ندارد، همین تعبیر به کار می‌آید. 

آش خوردن و کاسه شکستن

این تعبیر درباره ناسپاسی است. تصویرش را می‌شود در یک جمله دید. کسی از غذا بهره می‌برد و بعد همان ظرفی را می‌شکند که غذا در آن به دستش رسیده است. در گفت‌وگو، می‌توان آن را درباره کسی به کار برد که از کمک دیگری استفاده کرده و بعد با همان شخص بدرفتاری می‌کند.

آش کشک خاله‌ات است

صورت رایج مثل «آش کشک خاله‌ته، بخوری پاته، نخوری پاته» است. آن را درباره وضعیتی به کار می‌برند که در هر دو حالت، مسئولیت یا پیامدش بر عهده یک نفر می‌ماند. نام غذا در اینجا یادآور یک موقعیت ناگزیر است. 

آش در شعر فارسی چه نقشی دارد؟

آش در شعر فارسی چه نقشی دارد؟

شاه نعمت‌الله ولی و دهانی که مثل کاسه باز شده

شاه نعمت‌الله ولی در غزلی که با خطاب به نفس آغاز می‌شود، می‌گوید «بگشاده‌ای چو کاسه دهان در خیال آش». شباهت دهان باز و کاسه، میل به خوراک را به تصویری دیدنی تبدیل می‌کند. چند بیت بعد، شاعر از فروختن آبرو به بهای نان حرف می‌زند. با خواندن غزل کامل روشن می‌شود که تصویر آش و نان به بحثی درباره وابستگی و عزت نفس پیوند می‌خورد. 

آش مزعفر در تصویر یک سفره رنگین

در قصیده‌ای از قاآنی، «هم بود طعام سره هم آش مزعفر» در میان توصیف خوراک‌های یک سفره می‌آید. «مزعفر» یعنی زعفران‌زده. در اینجا شاعر با نام بردن از خوراک‌ها، از جمله آش مزعفر، به خواننده امکان می‌دهد سفره‌ای پرتنوع را مجسم کند. «آش» در این بیت بخشی از صحنه است و معنایش را از هم‌نشینی با دیگر خوراک‌ها می‌گیرد. 

بسحاق اطعمه و طنزی که از آشپزخانه می‌آید

در شعر بسحاق اطعمه شیرازی، واژه‌های سفره و آشپزخانه به مصالح اصلی طنز تبدیل می‌شوند. او قالب‌ها و شیوه بیان شاعران پیشین را به کار می‌گیرد و خوراک‌ها را وارد همان قالب‌ها می‌کند. «کنز الاشتها» از بخش‌های دیوان اوست و در کنار شعرها، در دیوانش فرهنگ طنزآمیزی از نام خوراک‌ها هم وجود دارد. کار او نمونه‌ای است از اینکه زبان آشپزی در شعر فارسی می‌تواند موضوع و شیوه بیان را هم عوض کند. 

از شله قلمکار تا یک کار درهم‌وبرهم

در گفت‌وگو گاهی وضعیتی پر از اجزای نامتجانس را «شله‌قلمکار» می‌نامیم. خودِ شله‌قلمکار خوراکی است با مواد گوناگون و دستور پخت مشخص. وقتی نامش وارد گفت‌وگو می‌شود، گوینده از تصویر چند چیز که در هم رفته‌اند برای توصیف یک گزارش آشفته یا جلسه‌ای بی‌نظم استفاده می‌کند. مثلاً «گزارش آخر شله‌قلمکار شده» یعنی موضوع‌های مختلف چنان در هم رفته‌اند که دنبال‌کردنشان دشوار است.

جمع‌بندی

«آش» در فارسی قدیم هم به خوراک پخته گفته می‌شد و هم به گونه‌ای خوراک روان. در گفتار روزمره، اجزای همین خوراک به هر تعبیر معنایی جداگانه داده‌اند. نخود به حضور در هر جمع اشاره می‌کند، شوری آش از ناهماهنگی خبر می‌دهد و دهان سوخته یادآور گرفتار شدن بی‌تقصیر است. در شعر هم باید به کاربرد هر نمونه نگاه کرد. آش در غزل شاه نعمت‌الله ولی تصویری از میل به خوراک است و در قصیده قاآنی جزئی از توصیف سفره.

پرسش‌های متداول

آیا آش در گذشته به معنی غذا بوده است؟

بله. لغت‌نامه دهخدا معنای عام خوراک پخته و معنای خاص خوراک روان را برای آش ثبت کرده است. معنای هر نمونه را با توجه به متن می‌توان تشخیص داد.

 «آش نخورده و دهان سوخته» چه معنایی دارد؟

یعنی کسی به‌خاطر کاری که انجام نداده گرفتار سرزنش، بدنامی یا پیامد آن شده است.

«آش دهان‌سوزی نیست» چه فرقی با «آش نخورده و دهان سوخته» دارد؟

اولی درباره چیزی است که چندان چشمگیر نیست. دومی درباره کسی است که بی‌تقصیر گرفتار پیامد کاری شده است.

در کدام شعرهای فارسی از آش نام برده شده است؟

غزل شماره ۱۲۲۹ شاه نعمت‌الله ولی و قصیده شماره ۱۲۵ قاآنی دو نمونه‌اند. در غزل، آش به تصویر میل به خوراک کمک می‌کند و در قصیده، آش مزعفر بخشی از وصف سفره است. غزل شاه نعمت‌الله ولی · قصیده قاآنی

بروزترین مقالات در شبکات اجتماعی