تفاوت پروبیوتیک و پری‌بیوتیک چیست؟

پروبیوتیک و پری‌بیوتیک هر دو با میکروبیوم روده ارتباط دارند، اما یک چیز نیستند  پروبیوتیک‌ها میکروارگانیسم‌های زنده‌ای هستند که مصرف مقدار کافی از سویه مشخص آن‌ها می‌تواند فایده‌ای برای سلامت ایجاد کند  پری‌بیوتیک‌ها نیز موادی هستند که برخی میکروارگانیسم‌های بدن به‌طور انتخابی از آن‌ها استفاده می‌کنند و حاصل این فرایند می‌تواند برای میزبان مفید باشد

پروبیوتیک چیست؟

پروبیوتیک به میکروارگانیسم زنده‌ای گفته می‌شود که در صورت مصرف به مقدار کافی، فایده‌ای اثبات‌شده برای سلامت میزبان داشته باشد  این تعریف شامل برخی باکتری‌ها و مخمرها می‌شود، اما هر میکروب زنده یا هر غذای تخمیری را نمی‌توان پروبیوتیک نامید

اثر پروبیوتیک معمولاً به سویه وابسته است  دو سویه از یک گونه ممکن است عملکرد یکسانی نداشته باشند، بنابراین نتیجه یک پژوهش درباره یک سویه را نمی‌توان به تمام محصولات پروبیوتیکی تعمیم داد

پروبیوتیک‌ها چگونه عمل می‌کنند؟

بسته به سویه، پروبیوتیک‌ها ممکن است با میکروارگانیسم‌های دیگر برای مواد غذایی یا محل اتصال رقابت کنند، به عملکرد سد دفاعی روده کمک کنند، ترکیبات متابولیکی بسازند یا با مسیرهای ایمنی تعامل داشته باشند  بسیاری از آن‌ها فقط مدتی محدود در دستگاه گوارش حضور دارند و برای ایجاد اثر لازم نیست برای همیشه در روده مستقر شوند

نمونه‌های رایج پروبیوتیک

• برخی سویه‌های خانواده لاکتوباسیل‌ها که در محصولات لبنی تخمیری و مکمل‌ها استفاده می‌شوند
• برخی سویه‌های بیفیدوباکتریوم که از اعضای شناخته‌شده میکروبیوتای روده‌اند
• ساکارومایسس بولاردی که نوعی مخمر است و برای بعضی کاربردهای گوارشی بررسی شده است

وجود نام جنس یا گونه روی برچسب برای قضاوت درباره اثربخشی کافی نیست  نام کامل سویه، مقدار میکروارگانیسم زنده و شواهد مربوط به همان کاربرد اهمیت بیشتری دارند

پری‌بیوتیک چیست؟

پری‌بیوتیک ماده‌ای است که میکروارگانیسم‌های بدن آن را به‌طور انتخابی مصرف می‌کنند و این استفاده به فایده‌ای برای سلامت منجر می‌شود  بسیاری از پری‌بیوتیک‌های شناخته‌شده کربوهیدرات‌هایی هستند که در روده کوچک به‌طور کامل هضم نمی‌شوند و در روده بزرگ در دسترس میکروارگانیسم‌ها قرار می‌گیرند

تخمیر این ترکیبات می‌تواند به تولید موادی مانند اسیدهای چرب کوتاه‌زنجیر منجر شود، اما پاسخ افراد یکسان نیست  نوع پری‌بیوتیک، مقدار مصرف و ترکیب میکروبیوم فرد بر نتیجه و تحمل گوارشی اثر می‌گذارند

انواع شناخته‌شده پری‌بیوتیک

• اینولین که در ریشه کاسنی و برخی گیاهان وجود دارد
• فروکتوالیگوساکاریدها یا FOS که در بعضی منابع گیاهی و محصولات غنی‌شده یافت می‌شوند
• گالاکتوالیگوساکاریدها یا GOS که گروهی از کربوهیدرات‌های قابل‌تخمیر هستند
• برخی انواع نشاسته مقاوم که بدون هضم کامل به روده بزرگ می‌رسند

آیا هر فیبری پری‌بیوتیک است؟

خیر  فیبر غذایی و پری‌بیوتیک دو مفهوم مرتبط اما متفاوت‌اند  یک فیبر می‌تواند با افزایش حجم مدفوع، کمک به تنظیم دفع یا ایجاد ترکیبات حاصل از تخمیر مفید باشد، اما برای پری‌بیوتیک نامیده‌شدن باید استفاده انتخابی میکروارگانیسم‌ها و فایده سلامت آن نشان داده شده باشد

تفاوت پروبیوتیک و پری‌بیوتیک در یک نگاه

منابع غذایی پروبیوتیک کدام‌اند؟

برخی ماست‌ها و کفیرها می‌توانند حاوی کشت‌های زنده باشند  برای ارزیابی محصول بهتر است برچسب آن را بررسی کنید و ببینید آیا نام سویه یا کشت زنده، شرایط نگهداری و تاریخ مصرف ذکر شده است یا خیر

غذاهایی مانند بعضی پنیرها، سبزیجات تخمیری، میسو، تمپه و کامبوچا ممکن است میکروارگانیسم زنده داشته باشند، اما تخمیری‌بودن به‌تنهایی به معنای پروبیوتیک‌بودن نیست  حرارت‌دهی، پاستوریزاسیون و شرایط نگهداری می‌توانند میکروارگانیسم‌ها را غیرفعال کنند و بسیاری از محصولات نیز شواهد بالینی مربوط به یک سویه مشخص ندارند

منابع غذایی پری‌بیوتیک کدام‌اند؟

غذاهای گیاهی متنوع بهترین نقطه شروع برای افزایش دریافت فیبر و ترکیبات قابل‌استفاده برای میکروبیوم هستند  منابع زیر می‌توانند بسته به نوع و مقدار مصرف، ترکیبات پری‌بیوتیکی یا فیبرهای قابل‌تخمیر فراهم کنند

• سیر، پیاز، تره‌فرنگی، مارچوبه و ریشه کاسنی
• حبوبات مانند عدس، نخود و انواع لوبیا
• غلات کامل مانند جو و جو دوسر
• موز، سیب و سایر میوه‌ها در قالب یک رژیم غذایی متنوع
• نشاسته مقاوم موجود در بعضی غذاهای نشاسته‌ای پس از پخت و سردشدن

تحمل گوارشی مهم است  سیر، پیاز، اینولین و برخی حبوبات در افراد حساس به کربوهیدرات‌های قابل‌تخمیر می‌توانند نفخ را بیشتر کنند  افزایش تدریجی مقدار مصرف و توجه به واکنش بدن معمولاً عملی‌تر از افزودن ناگهانی حجم زیادی فیبر است

پروبیوتیک بهتر است یا پری‌بیوتیک؟

هیچ پاسخ واحدی برای همه وجود ندارد، زیرا این دو ماده کار یکسانی انجام نمی‌دهند  برای فردی که رژیم غذایی کم‌فیبری دارد، افزایش تنوع غذاهای گیاهی ممکن است اولویت منطقی‌تری باشد  در مقابل، پروبیوتیک زمانی مطرح می‌شود که برای هدفی مشخص، درباره سویه و مقدار معین شواهد قابل‌قبولی وجود داشته باشد

برای بیشتر افراد سالم، مصرف روتین مکمل پروبیوتیک یا پری‌بیوتیک ضرورت ندارد  خواب، فعالیت بدنی، مصرف متنوع میوه، سبزی، حبوبات و غلات کامل و پرهیز از مصرف خودسرانه داروها نیز در سلامت کلی دستگاه گوارش نقش دارند

آیا می‌توان پروبیوتیک و پری‌بیوتیک را هم‌زمان مصرف کرد؟

بله، اگر هر دو برای فرد مناسب باشند می‌توان آن‌ها را هم‌زمان دریافت کرد  محصولی که میکروارگانیسم زنده و یک سوبسترای قابل‌استفاده برای میکروارگانیسم‌ها را با فایده اثبات‌شده ترکیب کند، سین‌بیوتیک نام دارد

صرف قراردادن یک باکتری و یک نوع فیبر در یک محصول، برتری آن را ثابت نمی‌کند  ارزش یک سین‌بیوتیک به ترکیب دقیق، مقدار اجزا، کیفیت محصول و شواهد مربوط به نتیجه موردنظر وابسته است

پست‌بیوتیک چه تفاوتی با آن‌ها دارد؟

پست‌بیوتیک فرآورده‌ای حاوی میکروارگانیسم‌های غیرفعال‌شده یا اجزای آن‌هاست که برای میزبان فایده سلامت اثبات‌شده ایجاد می‌کند  بنابراین پروبیوتیک باید زنده باشد، پری‌بیوتیک سوبسترای مورد استفاده میکروارگانیسم‌هاست و پست‌بیوتیک از میکروارگانیسم غیرفعال‌شده یا اجزای آن تشکیل می‌شود

آیا مکمل پروبیوتیک یا پری‌بیوتیک لازم است؟

مکمل زمانی ارزش بررسی دارد که هدف مصرف روشن باشد  عبارت‌هایی مانند سلامت روده یا تقویت ایمنی روی بسته‌بندی، بدون مشخصات دقیق و شواهد متناسب، برای انتخاب کافی نیستند

هنگام انتخاب مکمل پروبیوتیک چه چیزهایی را بررسی کنیم؟

• نام کامل جنس، گونه و شناسه سویه
• کاربرد موردنظر و شواهد مربوط به همان سویه یا ترکیب
• مقدار میکروارگانیسم زنده با واحد CFU تا پایان ماندگاری، نه فقط زمان تولید
• شرایط نگهداری، تاریخ مصرف و اعتبار شرکت سازنده
• تناسب محصول با سن، بیماری‌های زمینه‌ای و داروهای مصرفی

عدد CFU بالاتر لزوماً به معنای محصول بهتر نیست  سویه مناسب و شواهد مربوط به کاربرد موردنظر از بزرگ‌بودن عدد روی بسته مهم‌ترند

هنگام انتخاب مکمل پری‌بیوتیک چه چیزهایی مهم است؟

نوع ترکیب، مقدار هر وعده و تحمل گوارشی را بررسی کنید  اینولین، FOS و GOS می‌توانند در برخی افراد گاز و دل‌پیچه ایجاد کنند، بنابراین شروع با مقدار کمتر و افزایش تدریجی ممکن است مناسب‌تر باشد  مکمل نیز جایگزین تنوع غذایی نیست

فواید احتمالی پروبیوتیک‌ها و پری‌بیوتیک‌ها

پروبیوتیک‌ها برای شرایط مختلف گوارشی و غیرگوارشی بررسی شده‌اند، اما نتیجه به سویه، مقدار، مدت مصرف و جمعیت مورد مطالعه وابسته است  برای مثال، بعضی سویه‌ها در زمینه اسهال مرتبط با آنتی‌بیوتیک مطالعه شده‌اند، اما نمی‌توان نتیجه را به هر محصول پروبیوتیکی تعمیم داد

پری‌بیوتیک‌ها نیز ممکن است فعالیت میکروارگانیسم‌های روده و تولید متابولیت‌های آن‌ها را تغییر دهند  با این حال، برچسب پری‌بیوتیک یا پروبیوتیک نباید به‌عنوان تضمین درمان یبوست، سندرم روده تحریک‌پذیر، دیابت، چاقی یا بیماری‌های ایمنی تلقی شود

عوارض و موارد احتیاط

در افراد سالم، عوارض معمولاً گوارشی و خفیف‌اند  با این حال، طبیعی یا غذایی‌بودن یک فرآورده به معنای بی‌خطر بودن مصرف نامحدود آن نیست

• پروبیوتیک‌ها ممکن است در شروع مصرف باعث گاز، نفخ یا تغییر عادات دفع شوند
• پری‌بیوتیک‌ها به‌ویژه در مقدار زیاد یا با افزایش ناگهانی می‌توانند نفخ، دل‌پیچه یا اسهال ایجاد کنند
• افراد مبتلا به سندرم روده تحریک‌پذیر یا حساس به فروکتان‌ها ممکن است بعضی پری‌بیوتیک‌ها را به‌خوبی تحمل نکنند
• افراد دارای نقص ایمنی شدید، بیماران بدحال، نوزادان نارس و افراد دارای شرایط پزشکی ویژه باید پیش از مصرف مکمل پروبیوتیک با پزشک مشورت کنند

 

سؤالات متداول

آیا ماست هم پروبیوتیک است و هم پری‌بیوتیک؟

ماست ممکن است کشت زنده داشته باشد، اما هر ماستی الزاماً پروبیوتیک اثبات‌شده نیست  ماست معمولی نیز لزوماً پری‌بیوتیک محسوب نمی‌شود، مگر اینکه ترکیب پری‌بیوتیکی مشخصی به آن افزوده شده باشد

آیا همه غذاهای تخمیری پروبیوتیک هستند؟

خیر  ممکن است میکروارگانیسم‌ها در فرایند تولید یا حرارت‌دهی از بین بروند یا شواهد کافی درباره فایده سلامت آن‌ها وجود نداشته باشد

آیا همه غذاهای پرفیبر پری‌بیوتیک هستند؟

خیر  هر فیبر فواید خاص خود را دارد، اما پری‌بیوتیک‌بودن به استفاده انتخابی میکروارگانیسم‌ها و اثبات فایده سلامت نیاز دارد

پروبیوتیک را با آنتی‌بیوتیک مصرف کنیم؟

بعضی سویه‌ها برای کاهش خطر اسهال مرتبط با برخی آنتی‌بیوتیک‌ها بررسی شده‌اند، اما انتخاب سویه، زمان شروع و شرایط بیمار اهمیت دارد  مکمل پروبیوتیک جایگزین آنتی‌بیوتیک نیست و نباید بدون نظر پزشک برای درمان عفونت استفاده شود

بهترین زمان مصرف مکمل چه موقع است؟

یک زمان ثابت برای همه محصولات وجود ندارد  دستور روی برچسب، نوع میکروارگانیسم یا ترکیب، شرایط نگهداری و توصیه متخصص را در اولویت قرار دهید

جمع‌بندی

پروبیوتیک میکروارگانیسم زنده‌ای با فایده سلامت اثبات‌شده است، درحالی‌که پری‌بیوتیک ماده‌ای است که میکروارگانیسم‌های بدن به‌طور انتخابی از آن استفاده می‌کنند  این دو می‌توانند در شرایط مناسب مکمل یکدیگر باشند، اما مکمل آن‌ها برای همه ضروری نیست

برای بیشتر افراد، شروع از یک رژیم غذایی متنوع شامل سبزیجات، میوه‌ها، حبوبات، غلات کامل، مغزها و دانه‌ها منطقی‌تر است  اگر هدف درمانی مشخصی دارید یا بیماری زمینه‌ای و علائم گوارشی مداوم دارید، انتخاب مکمل را بر اساس توصیه پزشک یا متخصص تغذیه و شواهد مربوط به همان محصول انجام دهید

منابع علمی

• National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements — Probiotics Fact Sheet for Health Professionals — https://ods.od.nih.gov/factsheets/Probiotics-HealthProfessional/
• International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics — Consensus definitions for probiotics, prebiotics, synbiotics and postbiotics
• American Gastroenterological Association — Clinical Practice Guidelines on the Role of Probiotics in the Management of Gastrointestinal Disorders