مجله حس‌تازگی

آش اسفندی قم | غذایی آیینی از دل آیین ها

آش اسفندی قم | غذایی آیینی از دل آیین ها

مطالعه '10

۱۴۰۴/۱/۲۶

446

در دستور آش اسفندی حس‌تازگی، کنار نخود، ماش و بلغور گندم، دو ماده هست که شاید در یک آش حبوبات انتظارشان را نداشته باشید. برگه زردآلو و لواشک آلو طعم آش را ملس می‌کنند. این ترکیب یکی از راه‌های شناخت آش اسفندی است. راه دیگر، نگاه کردن به زمانی است که خانواده‌ها برای پخت آن دور هم جمع می‌شدند، یعنی روزهای پایانی زمستان و نزدیک شدن به نوروز.

آش اسفندی چیست و چرا این نام را دارد؟

آش اسفندی نام خوراکی است که در روایت‌های محلی به اسفندماه و پیشواز بهار پیوند دارد. بلغور، غلات و حبوبات در چند روایت جای مهمی دارند و بسته به محل یا دستور خانوادگی، سبزی، برگه میوه، کشک یا چاشنی ترش هم به آن اضافه می‌شود. «اسفندی» در این نام به زمان پخت اشاره دارد. اگر دنبال دستور آن هستید، مواد هر نسخه را جداگانه بررسی کنید، چون نام مشترک می‌تواند به آش‌هایی با طعم و بافت متفاوت اشاره کند.

تاریخچه و رسم پخت آش اسفندی

ایران‌بوم از پخت آش حدود یک ماه مانده به نوروز یاد می‌کند. در روایتی از آباده که ایران‌نامه نقل کرده، زنان و دختران خانواده زیر نظر مادربزرگ گرد هم می‌آمدند و دیگ آش را شب اول اسفند بار می‌گذاشتند. در آن خانواده، چند نوع دانه در دیگ می‌ریختند و خوردن آش را به امید برکت سال آینده پیوند می‌دادند. این روایت، پخت آش را در دل یک کار خانوادگی نشان می‌دهد. کسی مواد را آماده می‌کرد، کسی کنار دیگ می‌ماند و روش پخت در همان جمع به نسل بعد منتقل می‌شد. 

در صفحه دستور حس‌تازگی، روز پنجم اسفند به‌عنوان زمان پخت در یکی از روایت‌ها آمده است. گزارش آباده به شب اول اسفند اشاره می‌کند. بنابراین اگر در خانواده‌ای دیگر زمان متفاوتی شنیدید، آن تفاوت می‌تواند بخشی از رسم همان محل یا خانواده باشد. منابع در دسترس برای تعیین تاریخ آغاز این رسم در قم کافی نیستند. 

آش اسفندی قم با چه موادی درست می‌شود؟

در معرفی غذاهای محلی قم، روایتی از آش اسفندی با لوبیا، اسفناج، گردو، برگه، رشته و کشک آمده است. در نسخه منتشرشده در حس‌تازگی، بلغور گندم و برنج کنار نخود، عدس، ماش، باقلا و چند نوع لوبیا قرار می‌گیرند. تره و گشنیز به آش عطر می‌دهند و برگه زردآلو و لواشک آلو چاشنی ملس آن را می‌سازند. در دستور حس‌تازگی آب گوشت یا آب‌قلم هم در فهرست مواد آمده است. تفاوت این دو فهرست نشان می‌دهد که برای توضیح طعم و مواد، باید بگوییم از کدام روایت یا دستور حرف می‌زنیم. 

راز طعم ملس در دستور حس‌تازگی چیست؟

برگه زردآلو مزه‌ای میوه‌ای و متمایل به شیرینی دارد و لواشک آلو ترشی را به دیگ می‌آورد. چون ترشی لواشک‌ها یکسان نیست، هنگام تنظیم طعم آش از مقدار دستور شروع کنید و پیش از افزودن چاشنی بیشتر، آن را بچشید. بلغور و برنج هم با پختن نرم می‌شوند و به قوام آش کمک می‌کنند. برای مقدار دقیق مواد و ترتیب پخت، به دستور کامل مراجعه کنید. دستور پخت آش اسفندی

آش اسفندی در شهرهای دیگر چه تفاوتی دارد؟

در گزارش ایران‌بوم، آش اسفندیِ محلات با نام «آش ترش» هم معرفی شده است. در آن روایت، چغندر، مغزها و میوه‌های خشک در کنار بلغور و حبوبات آمده‌اند. در روایت آباده، آش غلیظ است و از ترکیبی از دانه‌ها و حبوبات پخته می‌شود. در لنجان هم نام «آش دونی» در یک روایت محلی آمده که به دانه‌های داخل دیگ اشاره دارد. این تفاوت‌ها کمک می‌کنند وقتی نام «آش اسفندی» یا «آش ترش» را می‌شنویم، از مواد و رسم همان محل بپرسیم. آش اسفندی محلات در ایران‌بوم · روایت‌های آباده و لنجان در ایران‌نامه

نکات پخت و نگهداری

حبوبات این آش زمان پخت یکسانی ندارند. اگر نخود و لوبیا دیرتر نرم می‌شوند، ترتیب آماده‌سازی را با دستور هماهنگ کنید تا عدس و ماش زودتر از حد دلخواه له نشوند. هرچه بلغور و برنج نرم‌تر شوند، آش غلیظ‌تر می‌شود. بعد از خاموش کردن شعله هم کمی جا می‌افتد، پس غلظت را پیش از سرو دوباره بررسی کنید. دستور پخت آش اسفندی حس‌تازگی

باقی‌مانده را در ظرف‌های کم‌عمق تقسیم کنید و حداکثر تا دو ساعت پس از پخت در یخچال بگذارید. اگر آش درست سرد شده و در یخچال با دمای حداکثر ۴ درجه سانتی‌گراد مانده است، ظرف سه تا چهار روز مصرفش کنید. موقع گرم‌کردن، آش را هم بزنید تا سراسر آن داغ شود و به جوش برسد. راهنمای ایمنی باقی‌مانده غذا، وزارت کشاورزی آمریکا

آش‌های دیگری برای سفره

اگر از طعم میوه در آش خوشتان می‌آید، دستور آش میوه را هم ببینید. برای آشنایی با دستورهای دیگر، آش امام و آش تفتاله را هم می‌توانید بررسی کنید. آش میوه · آش امام · آش تفتاله

جمع‌بندی

آش اسفندی با رسم استقبال از بهار پیوند دارد و هر روایت محلی جزئیات خودش را دارد. برای شناخت نسخه حس‌تازگی، به سه جزء توجه کنید. حبوبات و غلات پایه آش‌اند، تره و گشنیز به آن عطر می‌دهند و برگه زردآلو و لواشک آلو طعم ملسش را می‌سازند. اگر در خانواده شما این آش با مواد دیگری یا در روز دیگری پخته می‌شود، در دیدگاه‌ها از همان رسم و ترکیب بنویسید.

پرسش‌های متداول

آش اسفندی را چه روزی می‌پزند؟

زمان پخت در روایت‌ها متفاوت است. یک روایت از آباده به شب اول اسفند اشاره می‌کند و در معرفی دستور حس‌تازگی از پنجم اسفند یاد شده است. ایران‌نامه · حس‌تازگی

آیا آش اسفندی فقط در قم پخته می‌شود؟

گزارش‌هایی از پخت آش اسفندی یا آش‌های هم‌خانواده آن در محلات، آباده و لنجان هم وجود دارد. مواد و نام محلی آش در این روایت‌ها فرق می‌کند.

آیا آش اسفندی حس‌تازگی کاملاً گیاهی است؟

نسخه منتشرشده آب گوشت یا آب‌قلم دارد. اگر نسخه گیاهی می‌خواهید، می‌توانید این مایع را با آب یا آب سبزیجات جایگزین کنید و مزه را در پایان تنظیم کنید.

آیا کشک جزو مواد ثابت آش اسفندی است؟

کشک در یکی از روایت‌های ثبت‌شده قم آمده است. در فهرست مواد دستور حس‌تازگی، چاشنی‌های اصلیِ ملس برگه زردآلو و لواشک آلو هستند.

بروزترین مقالات در شبکات اجتماعی